Bovenbanner Railromantiek Nederland

Beknopte geschiedenis van een tramlijn in Noordwest-Friesland

De tramlijn Leeuwarden - Sint-Jacobi Parochie (4 en slot)

Kaart met in rood de Noord-Friese lokaalspoorlijnen en in blauw de tramlijn van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) tussen Leeuwarden en Sint-Jacobi Parochie (tramstation)
Spoor- en tramwegkaart van Noord-Friesland op basis van een kaart uit het Utrechts Archief anno 1930. In rood de Noord-Friese lokaalspoorlijnen en in blauw de tramlijn van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) tussen Leeuwarden en Sint-Jacobi Parochie (tramstation)

Inhoudsopgave - klik op de link hieronder

Van Mooie Paal naar Berlikum in de NS-tijd - zo liep de tramlijn

Schematische weergave van de lokaalspoor- en tramlijnen in Noordwest-Friesland rond 1939 met de nadruk op de NS-exploitatie op de tramlijn en de verbindingsbaan tussen het lokaalspoor en de tram van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij.
Schematische weergave van de lokaalspoor- en tramlijnen in Noordwest-Friesland rond 1939 met de nadruk op de NS-exploitatie op de tramlijn en de verbindingsbaan tussen het lokaalspoor en de tram van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij. Tekening: Oege Kleijne.

Ook in de huidige tijd is er nog het een en ander terug te vinden van de vroegere tramlijn. Maar het is wel spoorzoeken voor gevorderden. We steken de helpende hand uit door een beschrijving van de loop van de verbindingsbaan en de verdere tramlijn tot Beetgumermolen.

Tekst: Oege Kleijne

De verbindingsbaan tussen Mooie Paal Aansluiting en Mooie Paal (waar de tramlijn Sint-Jacobiparochie – Leeuwarden lag) takte enkele kilometers ten noordoosten van Minnertsga van het lokaalspoor Stiens – Harlingen af. 
Slechts een telefoonkast markeerde de aansluiting en die stond er zelfs in 1973 nog, zo’n zes jaar na de afbraak van de tramlijn. Het personeel van de goederentrams uit Beetgumermolen kreeg hier telefonisch toestemming van de treindienstleider om verder te rijden in de richting Stiens.

Provinciale weg
Na enkele honderden meters over de verbindingsbaan werd de provinciale weg van Minnertsga naar Sint-Jacobi Parochie (nu de N393) overgestoken.

Mooie Paal
Even verderop heeft, ter hoogte van het huidige busstation, het oude tramhaltegebouw van Minnertsga (in de volksmond “Mooie Paal”) gestaan. Hier was ook de aansluiting op de trambaan die uit Sint-Jacobi Parochie kwam. Inmiddels liep de lijn aan de linkerkant van de weg naar het gehucht Wier. Van die trambaan naar “Sint-Jacob Zuid”, zoals het station in de NS-tijd heette, is niets meer terug te vinden. Ook niet van het emplacement en het tramstation in die plaats.

Nieuwe brug
In Wier werd nog steeds aan de linkerkant de dorpsstraat (Wiersterdyk/Hogedijk) gepasseerd om net voor de brug over het Wierzijlsterrak de weg over te steken. De restanten van deze in 1963 (!) gebouwde brug zijn overigens nog te zien.

Fietspad
Vervolgens ging het op Berlikum aan en weer werd de weg gepasseerd om nu weer links op eigen baan (nu fietspad) een ander riviertje over te steken. Daar waar het fietspad zich van de Wiersterdyk afsplitst, lag ook de trambaan niet meer naast de weg en reed dus op een eigen baan. Deze is nog helemaal aanwezig als fietspad met de naam “It Skil”. Met een fraaie boog liep de vroegere trambaan tot op het Hemmemaplein.

Naar de veiling
Na zo’n kilometer kwam een emplacementje (thans Bitgumerdyk). Hier takte de raccordementslijn naar de veiling af. Deze lijn liep ongeveer langs de huidige Kwekerijloane. Aan het einde lag de vroegere veiling. De omgeving is zo veranderd dat zelfs de geoefende spoor- of tramwegarcheloog hier nog maar weinig tot niets van zijn of haar gading vindt.

Berlikum in de loop der jaren

Een prachtige foto van een NTM-stoomtram die rond 1917 vertrekt van het tramstation in Berlikum (het houten gebouwtje links van de tram) in de richting van Leeuwarden van wat thans het Hemmemaplein heet. Links is goed het oude tramstation te zien. Prentbriefkaart: verzameling Wietse Hoekstra.
Een prachtige foto van een NTM-stoomtram die rond 1917 vertrekt van het tramstation in Berlikum (het houten gebouwtje links van de tram) in de richting van Leeuwarden van wat nu het Hemmemaplein heet. Prentbriefkaart: verzameling Wietse Hoekstra.
Het Hemmemaplein in Berlikum met loc 2420 met een goederentram op 4 april 1958. Foto: Kees van de Meene.
Nog een keer het Mennemaplein, dus op dezelfde plek als de stoomtram. De foto is bijna een en al geschiedenis. Kees van de Meene maakte de foto op vrijwel dezelfde plek met loc 2420 op 4 april 1958. Het tramstation van Berlikum is inmiddels afgebroken. Daar staat een bus van de Leeuwarder Auto Bus Onderneming (LABO), een busmaatschappij die niet meer bestaat. De Vivo (ooit een van de eerste supermarktketens) is er ook al niet meer, net als de goederentram.
Het Mennemaplein in Berlikum zonder rails en zonder tram. Foto: Oege Kleijne.
Dezelfde plek en vrijwel dezelfde standplaats voor de foto, maar nu is het 5 oktober 2002. Het is donker en het miezelt. De Vivo is vervangen door een cafetaria. Waar de bestelbus staat, lagen vroeger de tramrails. Foto: Oege Kleijne.
Het Mennemaplein in Berlikum met blik op de tramlijn in de richting van Leeuwarden op 4 april 1958 met diesellocomotief 2420 met goederentram die terugkeert naar Mooie Paal. Foto: Kees van de Meene.
Nog een keer de Vivo (de fiets tegen het raam), maar nu kijken we in de richting Leeuwarden. Dieselloc 2420 keert met een redelijk lange goederentram terug naar Mooie Paal en Stiens. Op de dag van de opname (4 april 1958) was het gedeelte naar Beetgumermolen al dicht. Foto: Kees van de Meene.
Blik op het Menneplein met in het verlengde de Bitgumerdyk te Berlikum in 2002. Zonder rails en zonder goederentram. Toch staan de meeste huizen uit de tijd van de stoomtram er nog steeds.
Anno 2002, op exact dezelfde plaats. Niets herinnert hier meer aan het prachtige stationsgebouw en de tram die, zeker in het begin, de streek werkgelegenheid, betere exportmogelijkheden en welvaart bracht. Foto: Oege Kleijne.

Tramsporen in Leeuwarden naar Noordwest-Friesland – een hoofdstuk apart

De sporensituatie bij Leeuwarden Halte, van voor 1927, waarbij rechts nog het tramspoor te zien is van de NTM naar Franeker en Sint-Jacobi Parochie via Marssum. Verzameling; Wietse Hoekstra.
De sporensituatie bij Leeuwarden Halte, van voor 1927, waarbij rechts nog het tramspoor te zien is van de NTM (langs de Harlingerstraatweg) naar Franeker en Sint-Jacobi Parochie via Marssum. Na 1927 verdwenen de tramsporen op de route door Leeuwarden en kwamen er verbindingssporen met de Noord-Friese lokaalspoorlijn Leeuwarden - Stiens.
Verzameling; Wietse Hoekstra.

Bij de opening van de lijn Leeuwarden – Sint-Jacobi Parochie maakten de trams van de Nederlandse Tramweg Maatschappij (NTM) gebruik van het centraal gelegen station Leeuwarden Vrouwenpoort. Dit station was het belangrijkste voor de tram in Leeuwarden en van daaruit werden ook de trams ingezet. 

De tramlijn begon bij het SS-station Leeuwarden (het huidige NS-station) en liep slingerend langs singels door Leeuwarden via het station Vrouwenpoort naar de toenmalige Marssumerweg, tegenwoordig de Harlingerstraatweg. Daarna liep de tramlijn parallel aan de Harlingerstraatweg tot aan Leeuwarden Halte van het Noord-Friese lokaalspoor. Daar kruiste de trambaan het spoor naar en van Stiens. De tramlijn volgde de weg tot Marssum en liep aan de rechterkant. Over die slingerverbinding door de Friese hoofdstad moesten ook de goederentrams met spoorwegmaterieel hun weg vinden. Dat vormde in het begin nog niet zo’n probleem. Meestal werden goederenwagens met de personentrams meegegeven. Dat werd anders toen na de Eerste Wereldoorlog de streek letterlijk veel beter boerde. Het goederenvervoer groeide fors.

Lange goederentrams
De steeds langere en zwaardere goederentrams vormden een steeds groter obstakel op de slingerroute door het maar drukker wordende verkeer in Leeuwarden met destijds niet al te brede straten. Daarom werd begin jaren twintig van de vorige eeuw besloten dit goederenvervoer naar Noordwest-Friesland om te leiden: de NTM maakte een boog tussen de lijn van de Noord-Friese lokaalspoorweg naar Stiens en de NTM-lijn naar Marssum en verder naar Franeker/Sint-Jacobi Parochie (opening 15 mei 1924). Hierdoor hoefden de zware goederenkonvooien niet meer door de stad, maar konden die vanaf het spoorwegemplacement van Leeuwarden vertrekken en gedeeltelijk over de lokaallijn rijden.
In 1927 opende de NTM een nieuwe tramlijn tussen het NTM-station bij het spoorwegstation Leeuwarden en de brug over de Harlinger Trekvaart.  Vanaf dat moment konden de personentrams deze nieuwe route gebruiken op weg naar bestemmingen in Noordwest-Friesland en ook de boog bij Leeuwarden Halte. De nu niet meer gebruikte sporen langs de singels van Leeuwarden werden opgebroken. Ook het station Vrouwenpoort zag geen trams meer.

Diesellocomotief 2454 met een goederentrein op de voormalige verbindingsbaan van de Nederlandse Tramweg Maatschappij tussen het vroegere NTM-station en de aansluiting met het Noord-Friese lokaalspoor te Leeuwarden op 6 juli 1965. Foto: David Mol.
Diesellocomotief 2454 van de NS met een goederentrein (voor insiders als "rangeerdeel") op de voormalige verbindingsbaan van de Nederlandse Tramweg Maatschappij tussen het vroegere NTM-station en de aansluiting met het Noord-Friese lokaalspoor te Leeuwarden op 6 juli 1965. Hier gefotografeerd langs de toenmalige Marshallweg. De blikrichting is naar het oosten van de Friese hoofdstad. Foto: David Mol.

Via Mooie Paal Aansluiting
Een jaar na de opheffing van de personendienst in 1939 werd de boog bij Leeuwarden Halte alweer opgebroken. De goederentrams maakten voortaan gebruik van de verbindingsboog bij Mooie Paal en reden over de lokaallijn naar Stiens en Leeuwarden.
De relatief nieuwe lijn tussen het NTM-tramstation en het aansluitwissel op de Noord-Friese lokaallijn naar Stiens bij de Harlinger Trekvaart bleef in gebruik voor de industrie die zich langs de Snekertrekweg en het begin van de Marshallweg had gevestigd. Verder bezat de NTM een werkplaats aan deze verbindingsbaan. De NS ging na verloop van tijd de spooraansluitingen van deze bedrijven bedienen en verlegde de lijn enigszins om meer ruimte te scheppen voor het wegverkeer. Na 1950 verdwenen beetje bij beetje de tramsporen tussen het NTM-station op het stationsvoorplein, langs de Snekertrekweg en het begin van de Marshallweg. Pas in 2006 zijn de laatste delen van de vroegere NTM-verbindingsbaan verwijderd (tezamen met de resterende spoor van de Noord-Friese lijnen in dit deel van Leeuwarden). Daarmee was eigenlijk het laatste stukje spoor van de vroegere NTM geruimd. Zelfs de laatste NTM-tramlijn (Groningen – Drachten) was al veel eerder verdwenen.

De tramlijn Leeuwarden - Sint-Jacobi Parochie
in feiten en cijfers

Lengte: circa 17 kilometer

Exploitatie door:
NTM, daarna, sinds 1939 (alleen goederenvervoer), door NS

Belangrijkste plaatsen en stations en halten langs deze lijn:
Leeuwarden Vrouwenpoort (na 1927 Leeuwarden NTM naast het NS-station Leeuwarden* ), Marssum, Beetgumermolen, Beetgum, Berlikum, Wier, Minnertsga/Mooie Paal, Sint-Jacobi Parochie (in NS-tijd omgedoopt tot: Sint- Jacobi Zuid)

Opening:
– Leeuwarden – Mooie Paal (=Minnertsga (NTM): 2 januari 1899
– Mooie Paal – St.-Jacobi Parochie: 2 juli 1899

Staking van de reizigersdienst:
– Leeuwarden – Sint-Jacobi Parochie: 15 mei 1939

Sluiting van de goederendienst (formele data):
– Mooie Paal – St.-Jacobi Parochie NTM (St.-Jacobi Parochie Zuid): 1950 (exploitatie sinds 13 augustus 1939 bij NS)
– Berlikum De LIJEMF – Beetgumermolen:  1 december 1957 (laatste goederentram op 2 of 3 januari 1958)
– Berlikum De LIJEMF – Berlikum: december 1964
– Berlikum – Mooie Paal Aansluiting: 22 mei 1966

Opbraak:
– Mooie Paal – St.-Jacobi Parochie (St.-Jacob Zuid): vermoedelijk in 1950
– Berlikum De LIJEMF – Beetgumermolen: 1958
– Berlikum De LIJEMF – Berlikum: 1965
– Berlikum – Mooie Paal Aansluiting: juni/juli 1967

*) De situatie met de NTM-lijnen in Leeuwarden is bovenaan deze pagina beschreven in ‘Tramsporen naar Noordwest-Friesland – een hoofdstuk apart’ en vallen buiten dit bestek.

Verbindingsbaan Mooie Paal Aansluiting - Mooie Paal/Minnertsga

Exploitatie door: NS (niet in gebruik geweest voor geregeld personenvervoer)
Lengte: circa 800 meter
Opening: 1 augustus 1939
Sluiting: 22 mei 1966
Opbraak: Juni/juli 1967

Paardentramlijn Berlikum - St.-Anna Parochie

Tramspoor van de paardentram te Berlikum, gemaakt voor 1917 op een prentbriefkaart. Verzameling: Wietse Hoekstra.
Prentbriefkaart met het paardentramspoor in Berlikum met links de stoomtram op weg naar Sint-Jacobi Parochie (NTM). De paardentram, rechts aan het einde van het spoor, reed in de tegenovergestelde richting op een eigen spoor dat een klein stukje parallel liep aan de stoomtramlijn. Daarbij liep het spoor naar Leeuwarden (gezien in die richting) rechts van de weg en het spoor van de paardentram links. Verzameling: Wietse Hoekstra.

Lengte: circa 4 kilometer
Exploitatie: NTM
Opening: 14 april 1900
Sluiting: 1 januari 1917
Opbraak: kort na sluiting in 1917 of 1918

Mooie Paal? Mooie Paal!

De aanduiding ‘Mooie Paal’ intrigeert. Het is een dorp noch een gehucht of buurtschap. Maar wat is het dan wel?

Volgens de journalist Sieke Joostema stond er op die plaats inderdaad een ‘bijzonder mooie paal’. “En die was bedoeld om enerzijds aan te geven waar het jachtgebied van de edelen ophield en anderzijds vormde die ook een markering voor de scheiding tussen Het Bildt en Barradeel”, legt Joostema uit. Minnertsga lag tot 1505 aan de Middelzee, een zeearm die vanuit de Waddenzee tot ver achter Leeuwarden reikte en die rond 1500 is ingepolderd. Het nieuwe land werd al snel bebouwd met bos, waarin de edelen in die tijd naar hartelust konden jagen. De grenzen van jachtgronden werden door palen gemarkeerd.
Op de plek waar die ene paal zowel de gemeentegrens tussen Het Bildt en Barradeel (o.a. Minnertsga) als het einde van het jachtgebied aangaf, kwam een fraaie paal te staan: Mooie Paal.

“Deze paal kreeg de wapens van de edelen (onder anderen van de familie Nassau) en die van de gemeentes. Die paal is niet meer. Hij is nog wel opgevolgd door andere palen, maar ook die bleken niet bestand tegen de tand des tijds…”

Bronnen: Sieke Joostema en Encyclopedie van Friesland, uitgave Elsevier 1958, onder auspiciën van de Fryske Academie.

Meer lezen en kijken op internet over de hier beschreven NTM-lijnen

– Website van Jelle-Jan Postma over de NTM. Ga naar de kaart van de NTM en klik op bijvoorbeeld Leeuwarden, Berlikum of Sint-Anna Parochie. 
– Wikipedia over de NTM. 
– De Paardentram Sint-Annaparochie – Berlikum op de website “Paardentrams”. 
– De tram in Noord-Friesland bij de railfanclub NVBS.
– Minnertsga Vroeger (historische vereniging) met een foto van de opening van de nieuwe spoorbrug in Wier. 

Bronnen en dankzegging

Bronnen
– Friesland rond per tram, door J.J. Buikstra en J.J. Tiedema (eerste en verbeterde uitgave)
– Overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven, ir. J.W. Sluiter e.a., 2002
– Website van Jelle-Jan Postma: https://www.jellejan.nl/

Met bijzondere dank aan:
Roef Ankersmit (✝), J.J. Buikstra (✝), Hans Elzinga, Roelof Hamoen, Wietse Hoekstra (✝), Lieuwe van der Leij (✝),
Klaas Okkinga (✝), mw. S. Okkinga-Bosman(✝), Kees van de Meene en Wytze Wijbenga.

Terug naar overzicht Noord-Friesland

Disclaimer

De redactie van deze website heeft zeer grondig en zorgvuldig onderzoek gedaan naar de auteursrechten van de gepubliceerde foto’s en andere illustraties over de geschiedenis van de tramlijnen Leeuwarden – Sint-Jacobi Parochie (inclusief de verbindingsbaan) en Berlikum – Sint-Anna Parochie. Van nagenoeg alle illustraties hebben we toestemming gekregen van de makers of eigenaren hiervan. Maar van enkele foto’s zijn we niet zeker. Mochten fotografen/auteursrechthebbenden hun auteursrechten willen uitoefenen op illustraties op deze website, dan verzoeken we hun direct contact op te nemen met de webmaster. Deze auteursrechten willen we namelijk graag respecteren.

Alles weten over de geschiedenis
van het Noord-Friese spoor?

In Friesland en soms ook daarbuiten, kennen de mensen het ‘Dokkumer lokaaltje’. Van het liedje, maar soms ook van overleveringen of herinneringen.  In oktober 2013 is het 512 pagina’s dikke boek over de Noord-Friesche Locaal Spoorwegmaatschappij en de tramwegen in Noord-Friesland verschenen. Het is een echt standaardwerk voor iedereen die belangstelling heeft in de streekgeschiedenis, spoor- en tramwegen en een groot aantal autobusdiensten. Nu tegen een extra aantrekkelijke prijs. Zolang de voorraad strekt.
Interesse? Meer informatie is te vinden op de website van Uitgeverij Gegarandeerd Ongeregelmatig. 

Voorzijde van het boek 'Opkomst en ondergang van de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij'
Voorzijde van het boek 'Opkomst en ondergang van de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij '

rh 02-2026