Beknopte geschiedenis van een tramlijn in Noordwest-Friesland
De tramlijn Leeuwarden - Sint-Jacobi Parochie (2)
Bij het vervoer van reizigers zat het de NTM wat tegen in dit deel van Friesland. Zeker de paardentramlijn van Berlikum naar St.-Anna Parochie bleek een zorgenkindje; de sluiting volgde al in 1917. Een ander probleem vormden de hoge kosten van kolen in de Eerste Wereldoorlog. Hierdoor was van een winstgevende exploitatie geen sprake.
Tekst: Oege Kleijne
Was de NTM na 1918 nog aan het bijkomen van de problemen tijdens de Eerste Wereldoorlog, begin jaren twintig nam de concurrentie snel toe. De opkomst van de fiets, maar zeker ook de als paddenstoelen uit de grond schietende busmaatschappijtjes, baarden de NTM flinke zorgen. De busdiensten waren mogelijk doordat veel belangrijke wegen in de jaren tien en twintig op de meeste plaatsen verhard waren. Daarnaast bestonden er nog geen wettelijke regels voor het exploiteren van busdiensten. Pas later werden deze diensten aan concessies gebonden.
Wereldcrisis
Als klap op de vuurpijl kreeg de financieel toch al wankele NTM in de jaren dertig te maken met de gevolgen van de economische wereldcrisis. Het bedrijf moest drastisch besparen: de ene reorganisatie volgde na de andere.
Gaandeweg ontstonden zelfs gedachten over de vervanging van stille tramdiensten door eigen of gehuurde autobussen. In 1933 gebeurde dit ook op de lijn naar Sint-Jacobi Parochie.
Sluiting Noord-Friese lokaalspoorlijnen
In hoeverre de sluiting van de personendienst op de Noord-Friese lokaalspoorlijn Stiens – Tzummarum op 15 mei 1936 nog nieuwe reizigers voor de tramlijn heeft opgeleverd, vermeldt de geschiedenis niet.
Ook de sluiting van de NFLS-lijnen voor reizigersvervoer kon niet verhinderen dat de inmiddels noodlijdende NTM verscheidene tramlijnen moest opheffen ten gunste van een veel goedkopere autobusexploitatie.
Verkoop
Hoezeer men als echte tramwegmensen ook opzag tegen sluiting van railverbindingen, de directie van het bedrijf moest erkennen dat de staking van de exploitatie en de verkoop van de gronden de broodnodige guldens in het laatje brachten.
Verbindingsbaan
Vooral niet te drukke tramlijnen die langs een te verbreden weg lagen, kwamen voor opbraak en verkoop van de gronden in aanmerking. Dat gold ten dele ook voor de lijn Leeuwarden – Marssum – Beetgumermolen. De NTM wilde echter het omvangrijke goederenvervoer op de lijn behouden. De NS legde daarom een verbindingsbaan aan ter hoogte van Mooie Paal (Minnertsga) naar de lokaalspoorlijn Stiens – Tzummarum, waardoor goederentreinen naar en van de tramlijn konden rijden.
(Tekst gaat verder onder de foto’s)
Goederentrams bleven
Per 15 mei 1939 werden de trams op de gehele lijn Leeuwarden – Sint-Jacobi Parochie vervangen door bussen. De goederentrams bleven wel rijden. Pas op 1 augustus 1939 kwam de verbindingsboog tussen Mooie Paal en Mooie Paal Aansluiting, zo’n achthonderd meter lang, gereed en werd vervolgens in gebruik genomen. Het eigendom van deze verbindingsbaan berustte bij de N.V. Nederlandsche Spoorwegen (HSM en SS waren inmiddels gefuseerd tot NS).
Opbraak
Vanaf dat moment nam NS de exploitatie van de tramlijn over. De goederendienst tussen Leeuwarden en Beetgumermolen via Marssum kon nu beëindigd worden; niet lang daarna volgde de opbraak van dit gedeelte. Medio augustus 1939 werd ook de goederendienst tussen Mooie Paal en Sint-Jacobi Parochie formeel door de NTM beëindigd, maar daarna voortgezet door de NS. Ter onderscheiding van het aan NFLS-lijn liggende Sint-Jacobi Parochie werd het vroegere eindpunt van de tram toen Sint-Jacobi Zuid genoemd.
Medio augustus 1939 werd ook de goederendienst tussen Mooie Paal en Sint-Jacobi Parochie formeel door de NTM beëindigd, maar daarna voortgezet door de NS. Ter onderscheiding van het aan NFLS-lijn liggende Sint-Jacobi Parochie werd het vroegere eindpunt van de tram toen Sint-Jacobi Zuid genoemd.
Bezetting
In mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen. Na de bezetting gingen al snel alle brandstoffen als dieselolie en benzine op de bon.
(Tekst gaat verder onder de foto’s)
De rantsoenering was dusdanig streng dat vrijwel alle bussen (voor zover niet door de Duitsers gevorderd), motortrams en diesellocs buiten dienst moesten worden gesteld. Busverkeer werd nog slechts daar toegestaan waar geen tramlijnen (meer) voorhanden waren.
Opgebroken
De personentram keerde echter niet terug op de lijn Leeuwarden – Sint-Jacobi Zuid. Tussen Leeuwarden (exclusief) en Beetgumermolen was de lijn immers al opgebroken. Hoe het vervoer zich tijdens de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde over Mooie Paal Aansluiting – Beetgumermolen en het oude stuk naar Sint-Jacobi Parochie Zuid is niet precies bekend. Gezien het enorme aanbod van goederen elders – vrachtwagens konden nauwelijks rijden door gebrek aan brandstoffen – mag worden aangenomen dat dit booming was.
Hoogtepunt
Na de Tweede Wereldoorlog kwam het vervoer op deze lijn aanvankelijk aarzelend op gang. Tijdens de wederopbouw van Nederland, in de tweede helft van de jaren veertig, bereikte het goederenvervoer een hoogtepunt, vooral tijdens de aardappelcampagnes, toen soms twee treinen per dag moesten worden afgevoerd.
Langzaam maar zeker kwam het vervoer daarna op een veel lager niveau. Het gedeelte Mooie Paal – Sint Jacob Zuid werd in 1950 gesloten en kort daarna opgebroken. Met ingang van 16 mei 1952 nam de NS het definitieve eigendom van het resterende baanvak over van de NTM.
Berlikum in foto's
Alle dakgoten eraf…
Het was voor de bewoners van het gehucht Wier (gelegen tussen Mooie Paal/Minnertsga en Berlikum) altijd uitkijken met de tram. Zeker voor degenen die direct aan de tramlijn woonden. De tram reed namelijk rakelings langs de huizen. Lieuwe van der Leij, spoorwegkenner en toentertijd streekgenoot, herinnert zich de tram nog als de dag van gisteren.
Hij vertelt uit overlevering: “Het moet zo rond 1964 zijn geweest dat de tram een lege kolenwagon vervoerde waarvan de deuren niet goed waren gesloten. Hierdoor raakte de bovenkant van de deur de zijkant van de huizen waardoor alle dakgoten werden losgerukt.
Een bewoner die het allemaal had zien gebeuren, stapte vervolgens in zijn auto, reed de tram achterna en stelde het treinpersoneel op de hoogte van de aangerichte schade.” Het zal er wel op uitgedraaid zijn dat alle bewoners langs de tramlijn in Wier nieuwe dakgoten kregen. Op kosten van de NS, welteverstaan…
Alles weten over de geschiedenis
van het Noord-Friese spoor?
In Friesland en soms ook daarbuiten, kennen de mensen het ‘Dokkumer lokaaltje’. Van het liedje, maar soms ook van overleveringen of herinneringen. In oktober 2013 is het 512 pagina’s dikke boek over de Noord-Friesche Locaal Spoorwegmaatschappij en de tramwegen in Noord-Friesland verschenen. Het is een echt standaardwerk voor iedereen die belangstelling heeft in de streekgeschiedenis, spoor- en tramwegen en een groot aantal autobusdiensten. Nu tegen een extra aantrekkelijke prijs. Zolang de voorraad strekt.
Interesse? Meer informatie is te vinden op de website van Uitgeverij Gegarandeerd Ongeregelmatig.
Terug naar overzicht Noord-Friesland
rh 02-2026