Terugblik – Spoorlijn Haßfurt – Hofheim (Unterfranken) in 1982 en 1994
Het Hofheimerle - gemoedelijk lokaalspoor in een glooiend landschap
En verder op deze pagina de volgende onderwerpen
Sommige Nebenbahnen maken een onuitwisbare indruk. En dat terwijl er niet eens bijzondere bruggen, spectaculaire viaducten of grote tunnels te zien zijn. Haßfurt – Hofheim – of in de volksmond het Hofheimerle (het Hofheimertje) – is een van die lijntjes. Kleine stationnetjes, haltes in the middle of nowhere en railbussen. Helaas behoort de lijn tot het verleden. Voor wie deze treinverbinding niet heeft mogen meemaken, volgt op deze pagina een korte geschiedschrijving met enkele foto’s. Het is te hopen, dat deze plaatjes de sfeer weerspiegelen van deze lijn die zich moeilijk in woorden laat vangen.
Tekst: Oege Kleijne
Het Hofheimerle staat symbool voor veel lokale spoorwegen die het niet hebben overleefd. De sluiting van veel van die lijntjes was het gevolg van een beleid van de Duitse spoorwegen in de jaren zeventig en tachtig dat geen enkele creativiteit of ambitie bevatte. Wanneer een lokale railverbinding wat minder presteerde, verminderde de Deutsche Bundesbahn het aantal treinen. Het gevolg: nog minder reizigers en uiteindelijk: sluiting.
Het door Duitsers gebezigde gezegde Still, Stiller, Stillgelegt weerspiegelde dit beleid, dat vele jaren daarna door privatisering zou worden gelogenstraft. Want door modern materieel, een hogere baanvaksnelheid en een grotere frequentie komen de reizigers daadwerkelijk terug.
Pendelen tussen Haßfurt en Hofheim
Begin jaren negentig pendelde er zo eens in de twee uur een solo railbus tussen Haßfurt en Hofheim. In de spits reden de treinen versterkt, tot soms vier railbussen. Vooral schooljeugd bevolkte deze Bimmelbahn (boemeltje) en voor de rest waren het de pendelaars die, vaak voorzien van de obligate leren tas met broodtrommel en thermosfles, de trein gebruikten om naar en van het werk te komen. Op het eerste gezicht kan deze beschrijving op elke doorsnee-Nebenbahn slaan, maar toch heeft deze lijn een bijzondere indruk achtergelaten.
Stevige stijgingen
De lijn zelf viel op door de korte, maar stevig stijgende stukken spoor. En niet zelden gaven de railbus-machinisten wat extra gas om de hellingen iets gemakkelijker op te komen. Voor de rest slingerde de lijn, vooral bij het eindpunt, door het fraaie heuvellandschap met hier en daar stukken met telegraafpalen. Althans begin jaren negentig.
Geschiedenis
En de geschiedenis? Ook die kan model staan voor veel Nebenbahnen, zeker in Beieren. Maar met één groot verschil (maar daarover komen we nog te spreken). Het begon in 1892 toen de lijn feestelijk werd geopend. Het spoortje moest meer welvaart brengen en de kleine dorpjes in Unterfranken aansluiten op de ‘grote lijnen’, de verbindingen met de grote wereld. Welnu, dat gebeurde ook. Stoomlocomotiefjes en rijtuigjes pendelden tussen de pittoreske plaatsjes. Ook het goederenvervoer, vooral landbouwproducten, kwam op gang. In de loop der jaren maakten de stoomlocs plaats voor modernere soortgenoten en eind jaren vijftig kwamen de Nebenbahnretter, de railbussen, die het gehele reizigersverkeer overnamen.
Stoomlocomotief
De stoomlocomotief verzorgde toen nog het goederenverkeer, maar ook dat zou niet lang meer duren. Eind mei 1963 kwamen gloednieuwe diesellocomotieven van het type V 100 op de lijn voor de goederentreinen te staan. Al in de jaren zestig ontstonden geruchten over een ophanden zijnde sluiting van de lijn. Zoals op zoveel Beierse Nebenbahnen daalde het aantal reizigers. En ook de goederentreinen werden steeds korter. De exploitatie werd verliesgevend. Natuurlijk stond ook deze lijn op wat de Duitsers de ‘Abschussliste’ noemen, de lijst van lijnen die op de nominatie stonden om opgeheven te worden. De plaatselijke politiek wist de sluiting aanvankelijk te verhinderen. Ook daarmee wijkt de historie van deze lijn niet af van andere Nebenbahnen.
25 mei 1992. Foto: Oege Kleijne.
Wochenendruhe
In 1974 deed de zogeheten weekendrust (Wochenendruhe) haar intrede. In tegenstelling tot andere lijnen werden niet alle treinen in het weekeinde vervangen door busdiensten; een enkele rit naar Königsberg op zaterdag en een slag (een rit naar en van Hofheim) op zondag bleven in het spoorboekje staan. In 1975 schrapte de DB ook de resterende rit naar Hofheim op zondagen. Maar in 1977 keerde de zondagse dienst terug in het spoorboekje. Enkele maanden later werd vervolgens de zaterdagse slag naar Königsberg geschrapt. Het duurde echter niet lang voordat de weekendrust geheel ‘in ere’ werd hersteld: er reden helemaal geen treinen meer.
‘Verbeteringen’
Medio jaren tachtig onderzochten de DB en de vrijstaat Beieren de mogelijkheden om de dienst op de lijn te verbeteren. Die ‘verbeteringen’ kwamen in de vorm van railbussen waarop geen conducteur meer meereed. En op enkele tussenstations werden de perrons voorzien van nieuwe randen. Eind jaren tachtig zette het college van burgemeester en wethouders van Haßfurt de sluiting van de lijn naar Hofheim op de politieke agenda. De reden daarvan was de toentertijd geplande aanleg van een ‘Umgehungsstrasse’ (een weg om de plaats heen) die de lijn zou kruisen ter hoogte van het gymnasium. Omdat een gelijkvloerse kruising door nieuwe wetgeving niet meer was toegestaan, moest er een onderdoorgang komen en juist die bleek te duur. Bovendien was deze gemeente noch Beieren genegen hiervoor in de buidel te tasten.
Uitstel van executie
Protesten van reizigers en gemeenten die aan de lijn naar Hofheim liggen, betekenden vooralsnog uitstel van executie. Bij het honderdjarig bestaan werd zelfs bekendgemaakt dat het aantal reizigers de laatste jaren weer was toegenomen. Een enorme opsteker voor ieder die de lijn een warm hart toedroeg.
Tot dat moment kon de geschiedenis van deze lijn model staan voor vele lijnen in Beieren, of beter in West-Duitsland, waar bevolking en reizigers en soms ook politici gezamenlijk de opheffing van een spoorlijn wisten te verijdelen.
Verschil
Maar het grote verschil met de historie van al die lokaalspoorlijntjes ontstond al kort na dat jubileum. De buizenfabriek in Königsberg, de grootste goederenverlader aan deze spoorlijn, wilde met de Duitse spoorwegen overleggen over een mogelijkheid van overpad, omdat aan beide zijde van de spoorlijn inmiddels fabrieksgebouwen van dezelfde firma stonden. Het liefst zag men dat de lijn werd omgelegd, zodat beide terreinen aaneengesloten konden worden.
Foto: Oege Kleijne.
Woede
De DB reageerde afwijzend. Over een direct overpad noch over een omlegging viel te praten. Naar verluidt zou de eigenaar van de fabriek in woede zijn ontstoken. Met onmiddellijke ingang werden alle contracten voor het goederenvervoer per spoor door deze firma opgezegd. Vervolgens zou de eigenaar van deze fabriek zijn politieke vrienden hebben bewogen elke steun aan de spoorlijn te staken.
Ongeveer tegelijkertijd besloot de gemeente Haßfurt tot de aanleg van de al eerder geplande Umgehungsstrasse. Een eventuele sluiting van de spoorlijn naar Hofheim kwam toen extra goed uit, omdat een ongelijkvloerse kruising met de lijn dan niet meer nodig zou zijn. De gemeenteraden en colleges van burgemeesters en wethouders van de langs de lijn gelegen gemeenten staakten plots hun acties voor behoud van het Hofheimerle. Men kon voortaan wel zonder het spoortje dat ‘alleen maar in de weg lag’. Daarmee werd feitelijk het lot van de lijn bezegeld. Op 28 juli 1995 (formele sluitingsdatum: 31 juli 1995) reed de laatste trein. Alleen het kleine spoorwegmuseum in het stationsgebouw van Hofheim houdt de herinnering aan het aardige lokaallijntje in Unterfranken levend. Op grote delen van de lijn ligt nu een fietspad.
Vriendelijk treinpersoneel
De beide keren dat ik op deze lijn reisde, viel het me op dat het treinpersoneel buitengewoon vriendelijk was. Als je aangaf treinliefhebber te zijn en speciaal voor dit lijntje uit Nederland te zijn gekomen, kreeg je alle medewerking. Even wachten op het maken van een foto van de trein op een tussenstation of een kleine halte op verzoek, was geen enkel probleem. En zeker: machinist en conducteur waren op de hoogte: deze lijn liep het gevaar gesloten te worden. Dat baarde hen zorgen. Zo verdwenen tal van Nebenbahnen terwijl die in de regel, zeker tijdens de spits, goed gebruikt werden. “Helaas wordt onze mening niet gevraagd”, klonk het maar al te vaak. Die vriendelijkheid gaf een extra mooie omlijsting aan de dierbare herinnering aan deze niet spectaculaire spoorlijn.
Het spoorwegmuseum in Hofheim
In het stationsgebouw van Hofheim bevindt zich een alleraardigst museum dat geheel aan de spoorwegen en aan de lijn Haßfurt – Hofheim is gewijd. Initiatiefnemer en bezitter was Emil Lehmann (overleden), de vroegere stationschef van Hofheim. Vooral het geheel in de stijl van de jaren vijftig behouden kantoor van de stationschef is een aanrader. Voor zover bekend kan een bezoek plaatsvinden na een telefonische afspraak. Nadere informatie over dit museum.
Haßfurt – Hofheim (Unterfranken) in het kort
Type spoorlijn: Nebenbahn (lokaalspoor)
Lengte: 15,5 km
Opening: 15.03.1892
Sluiting (reizigersverkeer): 31 juli 1995
Sluiting (goederenverkeer): 24 september 1994
Opbraak: 1997
Stations/halten:
Haßfurt, Haßfurt-Gymnasium, Königsberg (Bayern), Junkersdorf (Bei Königsberg), Rügheim en Hofheim (Unterfranken).
Stationsgebouwen: Hofheim, Königsberg.
Geraadpleegde bronnen en websites
– Boek: 100 Jahre Lokalbahn Haßfurt – Hofheim, door Wolfgang Bleiweis en Emil Lehmann, de vroegere stationschef van Hofheim, ISBN 3-928786-03-2
– Interne link op deze website – Momentopnamen: Haßfurt – Hofheim (foto’s van toen en later)
Externe Links:
– Wikipedia (Duits) – geschiedenis van deze lijn
– Op Bahntrassenradwege foto’s van hoe de lijn er na opbraak als fietspad uitziet.
– YouTube – diverse bijzondere maar technisch meestal geen goede video-opnamen van deze spoorlijn.
Met dank aan:
(informatie over de opbraak en de aanwezige restanten)
– Holger Koetting
– Wolfgang Schürmann