Vakantietips Duitsland – Schwarzwald – midden
Inhoudsopgave
Spectaculaire watervallen, een openluchtmuseum, een museum over koekoeksklokken, de grootste koekoeksklok ter wereld en veel stadjes en dorpen vol met vakwerkhuizen. Plus een gebied dat rijk is aan bossen en kloven en bij uitstek geschikt is voor wandelingen. Dat zijn de meest in het oog springende kenmerken van het middengedeelte van het Schwarzwald. Op spoorgebied valt er veel te ontdekken, zoals de Schwarzwaldbahn met zijn slingers om flink aan hoogte te winnen. We zetten de spoorse highlights en andere railtips op een rij aan de hand van een opsomming van de lijnen en twee highlights.
Tekst: Oege Kleijne
Maar eerst even een definitie van het middendeel van het Schwarzwald. Dit hier beschreven gebied wordt ruwweg begrensd door de noordelijke plaatsen Appenweier en Offenburg, in het westen de Rijn, en Eutingen im Gäu (bij Horb) en Rottweil in het oosten. In het zuiden zijn het Villingen (Schwarzwald) en Freiburg im Breisgau in het zuiden. Dus exclusief de verbinding Freiburg – Villingen. Die komt in het laatste deel, Schwarzwald zuid, aan de beurt. Ook het Kaiserstuhl-gebied, hoewel niet direct tot het Schwarzwald behorend, nemen we in het zuidelijke deel onder de loep.
Hoofdlijnen in midden Schwarzwald
Hoofdlijnen
De nummer(-letter)-combinaties achter de onderstaande lijnen verwijzen naar de lijnen op de bovenstaande spoorwegkaart.
– Karlsruhe Hbf – Basel Hbf – 301 – Zeer intensief gebruikte hoofdspoorlijn met zeer veel reizigers- en goederentreinen. Tussen Appenweiher, waar een sporendriehoek ligt, tot Offenburg viersporig. In Offenburg ligt aan de noordkant een groot rangeerterrein.
– Appenweier – Kehl – Duits–Franse grens – Straatsburg/Strasbourg – 301f – Dubbelsporige, geëlektrificeerde lijn met een druk goederenvervoer met veel spooraansluitingen in Kehl. Gemengde exploitatie door de SNCF, DB (ICE’s naar onder meer Parijs/Marseille), de SWEG (Südwestdeutsche Landesverkehrs-GmbH) en particuliere goederenvervoerders. Tot Kehl zijn de Konuskarte en het Deutschlandticket geldig. Voor Straatsburg is een aansluitende tramrit naar het centrum aan te bevelen gezien de kosten van het grensoverschrijdende kaartje. In Appenweier is een sporendriehoek aanwezig
– Offenburg – Hausach – Villingen (Schwarzwald) (- Donaueschingen – Singen (Hohentwiel) – 303 – Ook Schwarzwaldbahn genoemd. Dubbelsporige, geëlektrificeerde lijn die landschappelijk het meest fraai en spectaculair is tussen St. Georgen en Hornberg, vooral bij Triberg. Zowel met reizigers- als met goederentreinen. Oude, mechanische beveiliging in Villingen. Zie ook het laatste deel van Highlight 2.
– Freudenstadt Hbf – Hochdorf – Eutingen im Gäu – 302d – Buitengewoon fraaie lijn door de drie hoge viaducten, vooral tussen Freudenstadt Hbf en Dornstetten; typisch voor deze lijn zijn verder de zeer hoge dammen waarop deze lijn door het landschap voert; de lijn is geëlektrificeerd en wordt bereden met spoorwegmaterieel van de DB en tramtreinen van de Albtal-Verkehrs-Gesellschaft (AVG). Formeel was deze lijn aanvankelijk een hoofdspoorlijn tot Schiltach en is in 1974 teruggebracht tot een Nebenbahn. Geregeld goederenvervoer tussen Hochdorf en Eutingen im Gäu.
(Stuttgart -) Eutingen im Gäu – Horb – Rottweil (- Singen (Hohentwiel) – 308 – Gedeeltelijk enkelsporige, geëlektrificeerde hoofdlijn met goederenverkeer en internationale treinen tussen Stuttgart en Zürich. Rond Horb en Rottweil door een fraai landschap en door dalen langs de rivier de Neckar. In de eerste helft van de jaren zeventig was dit gebied zeer populair bij stoomtreinliefhebbers, omdat hier bepaalde series locomotieven nog in de normale dienst reden op deze hoofdlijn en de railverbinding tussen Rottweil en Villingen (Schwarzwald). Min of meer als uitvloeisel van deze stoomtreinperiode is een groep spoorliefhebbers actief met de naam Eisenbahnfreunde Zollernbahn die de herinnering aan deze stoomtijd levend wil houden in de vorm van een museum, waarbij ook treinritten worden georganiseerd.
Highlight 1: van Offenburg via Freudenstadt naar... Offenburg
Startpunt is het hoofdstation Offenburg en het gaat via de Schwarzwaldbahn langs Gengenbach (historisch stadscentrum) tot Hausach. Met al dan niet een overstap rijden we verder over de lijn naar Freudenstadt door het bovenste deel van het dal van de rivier de Kinzig met mooie landschappen en tal van interessante plaatsen, zoals bijvoorbeeld Wolfach en het al even het pittoreske Schiltach. Hier zien we rechts van de rijrichting een railbusset op een spoorbrug als monument voor de opgeheven lijn naar Schramberg. Voor het pittoreske centrum van Schiltach met veel vakwerkhuizen moeten we nog een halte verder en stappen uit op de halte Schiltach Mitte. Daarna gaat het slingerend verder naar Freundenstadt Hbf. Hier stappen we over op de S-Bahn of de RE naar Rastatt. Tussen Freudenstadt Hbf en Baiersbronn ligt het meest spectaculaire deel van deze lijn, want de trein moet hier flinke hoogtes overwinnen. Het landschappelijk mooiste stuk vinden we tussen Freudenstadt Stadt en Baiersbronn. En voor wie het centrum van Freudenstadt wil bezoeken: dat ligt het dichtst bij het station Freudenstadt Stadt. Vervolgens gaat het naar Rastatt, steeds de rivier de Murg volgend. Naarmate we dichterbij het overstappunt Rastatt komen, wordt de lijn landschappelijk minder aantrekkelijk. Vanuit Rastatt pakken we de trein via de rechtstreekse route (met veel goederenvervoer) naar Offenburg. Uiteraard kan deze reis ook in omgekeerde richting worden gemaakt. De gehele route is met de Konuskarte te maken.
Nebenbahnen
Nebenbahnen
De cijfer-letter-combinaties achter de onderstaande lijnen verwijzen naar de aangegeelde lijnen op de bovenstaande spoorwegkaart.
– Biberach – Oberharmersbach/Riersbach (Harmersbachtalbahn) – 302g – Alleen reizigerstreinen. Korte, ca. tien kilometer lange lijn met nauwelijks kunstwerken. Vanaf Unterharmersbach tot Riersbach (eindpunt) fraaie landschappelijke ligging. Exploitatie door en eigendom van de SWEG. Aan het eindpunt Oberharmersbach-Riersbach bevindt zich nog een niet meer als zodanig in gebruik zijnde locloods.
– Rottweil – Villingen Hbf (Schwarzwald) – 308a – Enkelsporige, niet geëlektrificeerde spoorlijn die door een heuvelachtig landschap loopt. Goederenvervoer bestaat er in ieder geval tussen Rottweil en Deißlingen en tussen Villingen Hbf en Schwenningen, spooraansluitingen aan de oostzijde. De status van deze spoorlijn is niet duidelijk. De belangrijkste bronnen laten in het midden of dit een Hauptbahn of een Nebenbahn betreft.
– Trossingen Bahnhof – Trossingen Stadt – 308b – Enkelsporige, geëlektrificeerde Nebenbahn zonder goederenverkeer. Lengte: bijna vier kilometer. Feitelijk is het een particuliere spoorlijn die moment in eigendom is van de Stadtwerke Trossingen van deze gemeente. De bovenleiding is een restant van de vroegere exploitatie door de Trossinger Eisenbahn met elektrische motorrijtuigen en wordt nog steeds gebruikt voor museumritten. In Trossingen Stadt bevindt zich een depot annex spoorwegmuseum rond de Trossinger Eisenbahn. Anno 2026 vindt de normale reizigersdienst plaats met dieselmotorrijtuigen.
– Denzlingen – Elzach (Elztalbahn) – 301r – Geëlektrificeerde en gemoderniseerde enkelsporige lijn in het dal van de Elz met tal van nog redelijk oorspronkelijke stationsgebouwen. Van Denzlingen tot Waldkirch loopt de lijn door een gebied met veel fruitbomen en wijngaarden. Naarmate de trein dichterbij het eindpunt komt, rijdt die door steeds mooiere berglandschappen. De treindienst is doorgaand tot Freiburg (im Breisgau) Hbf.
Elzach in 1991 en 2023
Foto: Oege Kleijne.
Spoorzoeken – Kleinbahnen ten westen van Appenweier
Ten westen van de hoofdlijn Rastatt – Freiburg im Breisgau bevond zich een omvangrijk netwerk van smalsporige Kleinbahnen (een soort interlokale tramwegen) van de Mittelbadische Eisenbahnen. De buitengewoon waardevolle website Vergessenebahnen.de beschrijft nauwgezet de overblijfselen. Bij elk van de links moet worden opgemerkt dat ze de situatie weergeven van de datum waarop de schrijver/fotograaf heeft vastgesteld dat de restanten er nog zijn – stationsgebouwen en restanten kunnen gesloopt zijn. Aanvullende informatiebronnen zijn te vinden op Wikipedia, maar die geven niet altijd precies aan wat er nog is terug te vinden van deze Kleinbahnen. Zie ook onder Spoorzoeken, hieronder.
CC BY 4.0.
Spoorzoeken
Spoorzoeken (opgebroken lijnen):
De cijfers-letter-combinaties achter de onderstaande spoorlijnen verwijzen naar de bovenstaande spoorwegkaart.
– Schiltach (Bahnhof) – Schramberg – 303f – Normaalsporige Nebenbahn. Deze lijn werd na een verzakking van de spoordijk pas in 1992 afgebroken. Restanten zijn onder meer te zien in Schiltach bij het station (een railbustrein op het vroegere tracé en de spoorbrug over de Kinzig), de direct daarachterliggende Kirchbergtunnel. Over de rest van de vroegere lijn is een fietspad aangelegd. Een foto-impressie van de lijn toen er nog sporen lagen is op BB-Bahn.eu te zien.
– Lahr Dinglingen – Lahr Stadt – 301h – Slechts een 3,2 km lange normaalsporige Nebenbahn. Voor zover valt na te gaan, is op delen van de lijn een fiets- en wandelpad aangelegd. Vergessene bahnen laat dit zien.
– Ettenheimmünster – Orschweier Nebenbahnhof – 301m – 1000 mm smalspoorlijn, Kleinbahn. Het gedeelte tussen Orschweier en het eindpunt werd begin jaren twintig van de vorige eeuw omgebouwd tot normaalspoor. Wie op zoek is naar restanten heeft een geoefend oog en een topografische kaart nodig, want er herinnert nog maar weinig aan deze Kleinbahn. Volgens Vergessene Bahnen bestaat er nog een stationsgebouw in Ettenheim.
– (Kehl -) Ottenheim – Lahr – Seelbach – 301k – 1000 mm smalspoorlijn, Kleinbahn. Er zijn slechts weinig restanten te vinden op het deel van Ottenheim naar Lahr, zo lezen we op Vergessene Bahnen. Van het deel naar Seelbach is meer terug te vinden, zoals het vroegere stationsgebouw in Lahr Schlüssel en Seelbach.
Highlight 2: van Offenburg via Villingen naar… Offenburg
Nog een idee voor een treinrit, maar nu voor gevorderden. Hierbij wisselen fraaie landschappen en schilderachtige plaatsen elkaar af met opvallende spoorattracties. Opnieuw beginnen we in Offenburg, volgen we een deel van de route onder Highlight 1 naar Freudenstadt Hbf en stappen we over op de trein naar Eutingen im Gäu (vaak richting Stuttgart). Over het laatste stuk tussen Freudenstadt Hbf en Eutingen komen we over drie hoge spoorviaducten met vergezichten over de dalen. Vanuit Eutingen im Gäu nemen we de trein via een stuk van de Gäubahn door een aantrekkelijk landschap naar het zuiden en komen via Horb in Rottweil. Ooit was deze plaats een enorme trekpleister voor liefhebbers van stoomtreinen. Deze hobbyisten kwamen uit alle delen van Europa en soms zelfs daarbuiten. Daaraan herinnert nog het behouden gebleven stoomdepot, nu in gebruik bij de Eisenbahnfreunde Zollernbahn, dat tegen een geringe vergoeding bezocht kan worden en een bijzondere materieelcollectie bezit, waaronder stoomlocomotieven die in de laatste jaren van deze tractie hier hebben gereden. Deze vereniging organiseert ook speciale excursies. Rottweil is overigens een plaats met een historisch centrum met veel vakwerkhuizen. Te voet is dat een flinke klim, maar er rijdt een frequente busdienst die kan worden gebruikt met de Konuskarte.
We vervolgen de reis van Rottweil naar Villingen door een iets minder spectaculair landschap en komen aan in Trossingen. Terzijde: hier takt de lijn af naar Trossingen Stadt. Op deze lijn rijden (nog) diesels onder de draad en dat laatste herinnert aan vervlogen tijden, toen oeroude elektrische motorrijtuigen van een particuliere maatschappij het station en de binnenstad met elkaar verbonden. Die rijden overigens nog steeds op bepaalde dagen maar dan als museumtrein.
Tekst gaat verder onder de foto’s.
Vervolg van highlight 2
De trein gaat nu verder naar Villingen Hbf. Rond het station zien we tal van spooraansluitingen en nogal wat lokaal gericht goederenvervoer. Villingen heeft een mooi oud centrum met stadspoorten en in enkele minuten van het station zien we de eerste oude gebouwen. Voor treinenliefhebbers zal de mechanische beveiliging met de vele armseinen – zolang die niet gemoderniseerd is – opvallen.
Van Villingen Hbf pakken we de (rechtstreekse) trein naar Offenburg. Ook hier mogen de locomotieven en treinstellen de spreekwoordelijke borst nat maken, want deze lijn kent flinke hoogteverschillen. Vooral tussen Sankt Georgen en Hausach is de lijn een staaltje van ingenieurskunst. Niet minder dan 39 tunnels worden hier gepasseerd en het hoogste punt van de lijn bevindt zich in de Sommerau-tunnel, 832 meter boven zeeniveau, een stijging van meer dan 590 meter na het vertrek uit bijvoorbeeld Hausach, zo lezen we op onder meer de website Badische-Schwarzwaldbahn. Eigenlijk overbodig te vermelden dat de goederentreinen soms een extra locomotief nodig hebben om de zware last over de berg heen te krijgen.
Bijzondere plaatsen die een bezoek waard zijn: Hornberg en Triberg (o.m. watervallen en grootste koekoeksklok ter wereld). Dit zijn echte toeristenplaatsen, waar het op gezette tijden ook druk kan zijn.
Tekst gaat verder onder de foto’s.
Vervolg van highlight 2
Voor de ervaren wandelaar met goed schoeisel bestaat er het zogeheten Schwarzwaldbahn-Erlebnispfad. Dit voert langs en boven het spoor en biedt tal van fotopunten, waarop trein en landschap op de gevoelige plaat kunnen worden gezet. Startpunt: station Triberg.
Langs de lijn naar Offenburg liggen verschillende plaatsen die een bezoek de moeite waard maken. Om te beginnen Gutach met zijn openluchtmuseum (niet in de winter geopend). Het station ligt voor de ingang en heeft alleen een functie voor dit museum. Dat betekent dat de laatste trein al kort na de sluiting van het museum vertrekt. In dezelfde plaats, maar dan ver van het station, bevindt zich een grote modelbaan waarop in schaal 1:87 delen van de Schwarzwaldbahn zijn nagemaakt. Deze “Schwarzwald Modellbahn” zat vroeger tegenover het station in Hausach, maar bevindt zich nu in Gutach. Per bus is deze miniatuurwereld beter te bereiken dan per trein.
Terug in Hausach hebben we het rondje achter de rug. We kunnen langs de rivier de Kinzig terugreizen naar ons uitgangspunt Offenburg of… nog even uitstappen in het pittoreske Haslach en Gengenbach om een blik in deze mooie schilderachtige plaatsen te werpen. Beide historische centra liggen prettig dichtbij het station.
Ook de hierboven beschreven route kan met de Konuskarte gemaakt worden. Gute Fahrt!
Oproep: graag updates en eigen foto's
De redactie van Railromantiek komt graag in contact met railliefhebbers die tijdens hun vakantie onjuistheden ontdekken in bovenstaande teksten en eigen, kwalitatief goede foto’s ter beschikking willen stellen voor deze en andere pagina’s met vakantietips. Reactie graag via “Contact”.
Terug naar overzichtspagina Vakantietips
FvB/02-2026