Beknopte geschiedenis spoorlijn Nijkerk - Barneveld - Ede
De kronkelige Kippenlijn
Bron: collectie De Pater, beeldbank van Het Utrechts Archief.
En verder op deze pagina:
Tussen station Ede-Wageningen en Barneveld-Noord loopt een van de weinige Nederlandse lokaalspoorlijnen die in het trotse bezit is van een bovenleiding. Een verbinding die in spoors jargon en door de bevolking ‘Kippenlijn’ werd genoemd. Die bijnaam dankte de lijn aan Barneveld, het centrum voor de pluimveeteelt, waar kippen en eieren vroeger per spoor verladen werden. Het spoortje heeft ook een bijzondere geschiedenis.
Tekst: Oege Kleijne
De lijn slingert door de Gelderse vallei en doet de vooral zomers toeristisch interessante plaatsen Ede, Lunteren en Barneveld aan. Interessant voor railliefhebbers is het afwisselende landschap en de pittoreske stationnetjes in Lunteren en Ede-Centrum.
Buurtschappen
Wat Kippenlijn werd genoemd, is slechts een gedeelte van een langere verbinding die ooit begon op het station Nijkerk en via buurtschappen als Driedorp, Appel en Dusschoten, en grotere plaatsen als Barneveld en Lunteren uiteindelijk Ede bereikte. Het had maar weinig gescheeld of de gehele railverbinding was nog slechts in geschiedenisboekjes terug te vinden, want erg winstgevend was die niet.
Boot-trein-boot
Op zich was het idee in die tijd niet slecht: een spoorlijn van de haven van Nijkerk (toen aan de Zuiderzee) en de haven van Wageningen aan de Rijn. Goederen konden dan per schip van Amsterdam naar Nijkerk, verder per trein en vanaf Wageningen dan door over de Rijn. In die tijd was de scheepvaartbinding tussen Amsterdam en de Rijn maar beperkt bevaarbaar.
Met die lijn zouden dan ook plaatsen als Voorthuizen, Barneveld, Lunteren en Ede Centrum ontsloten worden. Het veel eerder gebouwde Ede (nu Ede-Wageningen) lag destijds bepaald niet centraal en het geplande station Ede aan de Kippenlijn lag dat wel. Alleen de lijn van Nijkerk Haven tot Ede SS (nu Ede-Wageningen) zou tot stand komen, aangelegd in opdracht van Spoorwegmaatschappij De Veluwe. Die werd in delen geopend: van Barneveld tot Ede (SS) op 1 mei 1902 en van Barneveld naar Nijkerk Haven op 1 december 1903. De Spoorwegmaatschappij De Veluwe bezat geen eigen materieel, maar had de exploitatie ondergebracht bij de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS). De spoorweg passeerde de lijn Amersfoort – Apeldoorn bij het (huidige) Barneveld Noord zonder daarmee een railverbinding te hebben. Reizigers konden vroeger overstappen op een aparte halte: Barneveld Kruispunt.
(Tekst gaat verder onder de foto’s)
Barneveld als centraal punt
De Spoorwegmaatschappij De Veluwe liet de verbinding vanuit Barneveld exploiteren. Daar was de maatschappij gevestigd en daar stond ook de locomotievenloods. De lijn is nooit zeer winstgevend geweest. Het goederenvervoer was aanvankelijk de kurk waarop de ‘De Veluwe’ dreef (maar omvangrijk werd het goederenverkeer niet). Het vervoer van reizigers bracht minder geld in het laatje. Dat was voor een deel verklaarbaar: de lijn liep – zeker tussen Nijkerk en Voorthuizen – door een zeer dun bevolkt gebied. Daar kwam nog bij dat op de spoorverbinding in die eerste dertig jaar van haar bestaan reizen in veel gevallen niet voor de gewone man was weggelegd. Een ritje met de trein was toen een relatief kostbare aangelegenheid. Daarbij kwam dat mensen in dat tijdsgewricht grote afstanden te voet aflegden; dat was men zo gewend en het scheelde geld.
Concurrentie
Kennelijk was de exploitatie in die eerste twintig jaar voldoende kostendekkend om door te gaan. Dat veranderde in de jaren dertig. Concurrerende buslijnen en taxidiensten, de opkomst van de auto en als klap op de vuurpijl de economische recessie lieten de inkomsten dramatische dalen. Wie weinig geld had, legde afstanden af per fiets. De grootste neergang zag de NS, inmiddels de exploitant, tussen Nijkerk en Barneveld. In de naastingdossiers van het NS-archief, te raadplegen in Het Utrechts Archief, kreeg dit lijngedeelte de twijfelachtige eer gemiddeld het minste aantal treinreizigers van heel Nederland te trekken. Treinen moesten in die tijd vrijwel leeg hebben rondgereden. Er was in de ogen van de NS en de regering maar één remedie: sluiting tussen Barneveld en Nijkerk, uitgezonderd de havenlijn in de laatstgenoemde plaats.
Verbindingsbaan
Omdat tussen Barneveld en Ede de aantallen reizigers niet zo dramatisch waren gedaald, besloot de NS daar de dienst te handhaven, de dure stoomlocomotieven te vervangen door gloednieuwe dieselmotorrijtuigen en een verbindingsbaan aan te leggen tussen de Kippenlijn en de spoorlijn Amersfoort – Apeldoorn, bij het huidige station Barneveld Noord. Dat alles gebeurde in 1937. De reizigers- en de goederendienst werden op 8 augustus 1937 opgeheven. Dit baanvak kon worden gesloopt en dat gebeurde in 1938 en 1939. Op 3 oktober 1937 kwam de verbindingsbaan in dienst.
Die maatregelen wierpen hun vruchten af, zeker ook omdat doorgaande goederentreinen nu ook van de verbinding met Ede-Wageningen gebruik konden maken.
Een groot deel van de Kippenlijn was voorlopig gered. Ook de havenlijn in Nijkerk, waarop alleen goederentreinen reden, bleef behouden.
(Tekst gaat verder onder de foto’s)
Foto: Oege Kleijne.
Foto: Kees van de Meene.
Gevarenzone
Overigens was de lokaalspoorweg (een begrip dat nu niet meer in de wet staat) niet de enige die in de gevarenzone was gekomen. In de jaren dertig vond een ware kaalslag plaats bij de spoor- en interlokale tramwegen in Nederland die zijn gelijke niet kende. Zo moest ook de personentram tussen Ede en Wageningen eraan geloven.
Gelukkig was het niet alleen maar kommer en kwel in de Gelderse Vallei. Op 20 mei 1951 verschenen er elektrische treinen. Zo kon een ‘diesel-eiland’ tussen de spoorlijnen Amersfoort – Apeldoorn en Utrecht – Ede-Wageningen – Arnhem voorkomen worden.
Bron: NS-archief, in Het Utrechts Archief.
Armseinen
Wie de lijn eind jaren zestig voor het eerst bezocht, ontdekte een met klassieke armseinbeveiliging uitgeruste lijn waarop twee treinstellen Materieel ’46 pendelden. Soms reden die treinen door naar Arnhem vanuit Ede-Wageningen en naar Utrecht vanuit Amersfoort. In de spits kwamen er ook wel eens vreemdelingen, zoals het Materieel ’36 en later het destijds hypermoderne Materieel ’64 of een verdwaalde Hondenkop (Materieel ‘54).
Handbediende overwegen
Er heerste in die jaren nog duidelijk de sfeer van de lokaalspoorweg van weleer. Oude stationsgebouwen, vriendelijke stationsbeambten, de toenemende drukte op de stationnetjes als er een trein naderde. En bijna overal handbediende overwegen, met als summum de overwegpost die niet minder dan vier overwegen moest openen en sluiten in Ede, het restant van de vroegere halte Ede Gemeentehuis. In Lunteren kreeg de ‘Coöperatie’ goederen per spoor (en verzond die soms ook) en het was ’s ochtends een drukte van belang met rangeerwerk.
Foto: Kees van de Meene.
Rationalisatie
Die idylle werd ruw verstoord door plannen om de lijn te rationaliseren. Moderne seinen, op afstand bedienbare wissels en natuurlijk: weg met al die handbediende overwegen. De modernisering richtte zich op het belangrijkste aspect: verlaging van de kosten.
Goederenvervoer
Begin jaren zeventig kwam ook aan het goederenvervoer in Lunteren een einde. Goederentreinen bedienden nog de laad- en losplaatsen en spooraansluitingen in Lunteren, Ede Centrum en in Barneveld Centrum. Anno 2026 is er sinds mei, na vele jaren, weer incidenteel goederenvervoer naar de Rijnvallei. Meer dan een decennium zijn daar complete treinen afgeleverd en daarna lag het weer een heel lange tijd stil.
Aan de andere kant van de lijn in Nijkerk kwam in 1972 een einde aan de exploitatie van de havenlijn. In november 1976 volgde de opbraak. Momenteel herinneren bordjes en een fietspad over het oude tracé aan de lijn van Spoorwegmaatschappij De Veluwe, die nooit geregeld reizigersvervoer heeft gekend.
(Tekst gaat verder onder de foto’s)
Vereenvoudiging
Terug naar de modernisering van de Kippenlijn. Medio jaren zeventig was de vereenvoudiging dan een feit, aan de performance was weinig gedaan. Integendeel: de toch al niet hoge baanvaksnelheid van 80 km/h werd tussen Barneveld-Voorthuizen (nu Barneveld-Noord) en Barneveld-Dorp (nu Barneveld-Centrum) zelfs verlaagd tot 60 km/h. Ook in Ede, waar een kilometerslange snelheidsbeperking gold en geldt van 40 km/h, bleef het voor de reizigers allemaal bij het oude. De kosten konden hierdoor wel aanzienlijk worden verlaagd en daar was het eigenlijk allemaal om begonnen. Daardoor kon de Kippenlijn voorlopig worden gered, ook al zouden discussies over het voortbestaan blijven voortduren.
Valleilijn
Sinds december 2006 behoort de NS-exploitatie tot het verleden. Connexxion had de aanbesteding gewonnen en mocht sindsdien de treindienst verzorgen tussen Ede-Wageningen en Amersfoort. De dienst werd frequenter en het transferium bij het station Barneveld-Noord vormde een extra impuls voor het reizigersvervoer naar Amersfoort. De exploitant bestelde nieuw materieel. En de Kippenlijn? Dat was een bijnaam; er moest een officiële naam komen, die in marketingtermen een echt merk moest worden met een positieve associatie: Valleilijn!
Verbeteringen
In de loop der jaren heeft een aantal verbetering plaatsgevonden. In Barneveld is station Zuid geopend in een nieuwe wijk en daarvoor werd de frequentie stapsgewijs tussen Amersfoort en dit nieuwe station uitgebreid: de halte kreeg een halfuurdienst met Amersfoort en tezamen met de al bestaande halfuurdienst konden de reizigers van Barneveld Zuid, Barneveld Centrum en Barneveld Noord (en ook het later geopende Hoevelaken, maar dat valt buiten dit bestek) elk kwartier naar en van Keistad reizen. En handig om eventuele vertragingen in te lopen: tussen Barneveld Zuid en net voor de vroegere halte Meulunteren is de baanvaksnelheid verhoogd tot 130 km/h. Ook tussen Barneveld Noord en -Centrum is die weer opgetrokken tot 80 km/h.
Uiteindelijk hield Connexxion het tot 2023 vol. Omdat de inkomsten, ondanks alle verbeteringen, op deze lijn bepaald geen vetpot waren, duurde het even voordat de opdrachtgever, de provincie Gelderland, een exploitant vond in Keolis. Niemand stond namelijk te trappelen om de exploitatie voor (gedeeltelijk) eigen rekening en risico over te nemen. Keolis nam uiteindelijk personeel en het materieel over. De dienstregeling bleef dezelfde.
Aanrader
Het berijden van de lijn is een aanrader. Juist door het trage tempo hebben railliefhebbers alle tijd om het traject te onderzoeken. Of de trip te combineren met een boswandeling in Lunteren of in Barneveld of het gezellige centrum van Ede te bezoeken met blik op het fraai gerestaureerde stationsgebouw van Ede Centrum.
Kilometerbordje
Op het nu opgebroken deel herinnert weinig nog aan een spoors verleden. Het tot eind jaren tachtig in Nijkerk aanwezige kilometerbordje met de aanduiding 0.0, het beginpunt van de lijn in de NS-kilometrering, behoort allang tot het verleden. Van het baanlichaam is nog zo her en der een moeilijk te vinden stukje over. Alleen in Voorthuizen herinnert het stationsgebouw nog aan het spoor. Op de website Railtrash van Victor Lansink is een uitgebreide zoektocht te bekijken naar de restanten van dat deel van de Kippenlijn.
Foto: Oege Kleijne.
Weidelandschap
Fotopunten bestaan er langs de gehele lijn. Ten zuiden van de aansluiting bij de halte Barneveld-Noord overheerst het weidelandschap, zoals ook na Barneveld Zuid. Bij Lunteren slingert de baan zich het dorp binnen, omgeven door bos, akkers en een heuvelachtig landschap. Daarna landerijen afgewisseld met beboste stukken. Helaas is er weinig tot niets terug te vinden bij Lunteren van de aftakking naar een zandafgraving, de Zanderij. Het eerdergenoemde Railtrash wijdt een zoektocht aan deze spoorverbinding.
Dwars door Ede
In Ede sukkelt de trein dwars door de plaats, soms door smalle doorgangen, maar met tal van aardige fotopunten, voor wie er oog voor heeft. Na station Ede-Centrum gaat het wat weidser op het eindpunt aan: Ede-Wageningen, een station dat van 2023 tot 2025 een metamorfose heeft ondergaan. En het station waar tot september 1968 de goederentram naar Wageningen vertrok.
De havenspoorlijn in Nijkerk in foto's
Foto: Kees van de Meene.
Foto: Kees van de Meene.
Barneveld-Noord - Ede-Wageningen in feiten en cijfers
Type spoorlijn: lokaalspoorweg bij opening
Lengte van de spoorlijn: circa 17 km
In dienst: 1902/1903
Exploitatie: Keolis (RRRreis).
Materieel (meest voorkomend): Protos- en Flirt-treinstellen van Keolis.
Baanvaksnelheid: 80 km/h, tussen Barneveld-Zuid en tot de boog bij de vroegere halte Meulunteren 130 km/h.
Toeristisch: bossen (Veluwe)
Omgeving (landschappelijk): weides, akkers, heuvelachtig (Lunteren)
De Kippenlijn/Valleilijn is een aantrekkelijke railverbinding met oude stationnetjes in Ede-Centrum en Lunteren. Een bezoek aan de lijn gaat prima samen met een boswandeling in Lunteren of Ede-Wageningen.
Ede – Barneveld – Nijkerk Haven - Geschiedenis in een notendop
Oorspronkelijke verbinding:
Nijkerk-Haven – Nijkerk – Voorthuizen – Ede-Wageningen. (Nijkerk – Nijkerk Haven alleen goederenvervoer).
Indienststelling:
-Barneveld – Ede NRS (nu Ede-Wageningen): 1 mei 1902.
-Barneveld – Nijkerk Haven: 1 december 1903. Totale lengte: ruim 29 km.
Gesloten:
Barneveld/Voorthuizen – Nijkerk: 8 augustus 1937.
Nijkerk – Nijkerk Haven:
buiten dienst: 1972; opbraak: november 1976. Nu fietspad.
Aanleg verbindingsbaan: start treindienst op 3 oktober 1937.
Elektrificatie: Barneveld-Voorthuizen Aansluiting – Ede-Wageningen: 1951.
Modernisering beveiliging: op 9 november 1973 is de nieuwe beveiliging in gebruik genomen.
Belangrijkste geraadpleegde bronnen
–Sporen door de Gelderse Vallei, de geschiedenis van de spoorlijn Ede – Nijkerk, door Aalt van Ramshorst en GerJan Crebolder, met bijdragen van J.W. Dinger en H. Versteeg, uitgave BDU, 1980.
–Overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven, door ir. J.W. Sluijter en anderen, uitgave Martrijs, 2002.
–Langs de Rails, website van Nico Spilt.
–Op de Rails, diverse jaargangen, uitgave NVBS
–Beeldbank NVBS
–Beeldbank Het Utrechts Archief
–NVBS Actueel – Sporen uit het verleden
–Valleilijn (Wikipedia)
–Sporenplan
Met dank aan
-Wim Hoekema
-Ruben Landman
-Kees van de Meene
rh 03-2026