Vakantietips Duitsland - Schwarzwald noord
Inhoudsopgave
Het meeste noordelijke deel van het Schwarzwald lijkt minder populair bij toeristen en dagjesmensen, maar biedt verrassend veel: fraaie landschappen (Schwarzwaldhochstraße), een klooster als werelderfgoed, bijzondere en bruisende steden (Karlsruhe en Baden-Baden), kuuroorden (Bad Wildbad en Baden-Baden), pittoreske plaatsjes (Calw) en heel veel ongerepte natuur.
Tekst: Oege Kleijne
Het noordelijke deel van het Schwarzwald nodigt uit om lange wandelingen te maken en het gebied te verkennen. Daarbij kan in veel gevallen de auto rustig bij een station geparkeerd worden, want het openbaar railvervoer is uitstekend geregeld. We definiëren voor alle duidelijkheid dit gebied met enige overlapping aan de hand van de “grensplaatsen”: Karlsruhe en Pforzheim in het noorden, de Rijn/|Rhein in het westen en de spoorverbinding Pforzheim – Calw – Horb – Rottweil in het oosten.
Op deze pagina uiteraard weer de nodige railtips voor de liefhebbers van druk reizigers- en goederenvervoer, prachtige treinreizen, romantische spoorlijnen en tips voor spoorzoekers die willen weten wat er van een railverbinding na opheffing en afbraak nog over is. We zetten de lijnen op een rij, zonder de aanspraak op volledigheid te maken.
Hoofdlijnen in het noorden van het Schwarzwald
Hoofdlijnen
De besproken hoofdlijnen staan in geel op de bovenstaande kaart. De nummers achter de opgesomde lijnen (hieronder) verwijzen naar de kaart.
– Karlsruhe – Pforzheim – verder naar Stuttgart – 319 – Afwisselend verkeer van gewone treinen en treintrammaterieel van de AVG (zie introductie) tot Pforzheim).
– Pforzheim – Bad Wildbad – 302b – Gemoderniseerde hoofdlijn – al heeft deze veel weg van een Nebenbahn – met exploitatie met treintrammaterieel van de AVG; geen goederenvervoer; de lijn is verlengd tot het Kurpark van Bad Wildbad. Gemoderniseerde lijn, fraai gelegen door de binnenstad van Wildbad. Wie van mooie uitzichten wil genieten, reist verder naar de Sommerberg en dat kan per funiculaire/kabelspoorweg met de voor de hand liggende naam “Sommerbergbahn”. Uitstappen bij de halte Uhlandplatz.
Tussen Karlsruhe Hbf en Rastatt bestaan strikt genomen twee spoorlijn (beide met het tabelnummer 301 op bovenstaande kaart):
– Karlsruhe Hbf – Dürmersheim – Rastatt *) met als lijnnummer 4020 (en verder via Offenburg, Freiburg naar Basel). Dit is de hoofdroute geworden tussen beide steden. Op deze lijn heerst een druk goederen– en reizigersvervoer van zowel de Deutsche Bahn als de Franse staatsspoorwegen (SNCF), de laatste met TGV–treinen. De goederentreinen kennen veel Duitse en buitenlandse maatschappijen die dit vervoer verzorgen.
– Karlsruhe Hbf – Ettlingen–West – Rastatt *) met als lijnnummer 4000 was de vroegere eerste route tussen beide plaatsen en kent een intensief S–Bahnverkeer met tramtreinen van de Albtal–Verkehrs–Gesellschaft mbH (AVG). Onduidelijk is of hier ook regelmatig goederentreinen rijden.
*) Hoewel misschien uit historisch oogpunt niet helemaal correct, wordt de verbinding Karlsruhe Hbf – Rastatt via Dürmersheim vanuit exploitatief oogpunt beschouwd als dé doorgaande verbinding tussen Karlsruhe en de Zwitserse grens bij Basel. Dit komt doordat de hoogwaardige reizigerstreinen, zoals de ICE en ook vrijwel alle doorgaande goederentreinen, van deze railverbinding gebruikmaken. Ook ligt de baanvaksnelheid tussen de beide plaatsen hoger dan over lijn 4000. De genoemde lijnnummers zijn de officiële lijnnummers van de Duitse infrabeheerder. Deze corresponderen niet met de nummers op de kaart.
– Pforzheim – Calw – Nagold – Hochdorf (bei Horb) – 302b – en verder in de richting Horb (de zogeheten Nagoldbahn) – Fraaie enkelsporige, niet-geëlektrificeerde hoofdlijn, vooral ten zuiden van Wildberg, met diverse tunnels. Gezien de lage maximumsnelheid zou je het niet verwachten, maar een extra check leert dat het toch echt om een hoofdlijn gaat. Een bijzonder station is dat van Calw, dat zich bovenop een parkeergarage bevindt en wat moeilijk vindbaar is. Het station is namelijk verplaatst en bevindt zich dichtbij het centrum van deze schilderachtige plaats die zijn bekendheid mede kreeg doordat de beroemde schrijver Herman Hesse hier is geboren. Het oude station is nog in volle glorie aanwezig, maar wordt niet meer als zodanig gebruikt. In 2026 is de spoorlijn van Calw naar Weil der Stadt opnieuw in gebruik genomen. Goederenverkeer is er beperkt vanuit Nagold (in de richting Böblingen).
– Appenweier – Kehl – Duits–Franse grens – Straatsburg/Strasbourg – 301f – Dubbelsporige, geëlektrificeerde lijn met een druk goederenvervoer met veel spooraansluitingen in Kehl. Gemengde exploitatie door de SNCF, DB (ICE’s naar onder meer naar Parijs/Marseille) en de SWEG (Südwestdeutsche Landesverkehrs–GmbH). Tot Kehl zijn de Konuskarte en het Deutschlandticket geldig. Voor Straatsburg is een aansluitende tramrit naar het centrum aan te bevelen, mede gezien de kosten van het grensoverschrijdende kaartje. In Appenweier is een sporendriehoek aanwezig.
Tekst gaat verder onder de foto’s.
Nebenbahnen met alleen reizigersverkeer
Op veel Nebenbahnen in dit gebied is de dieseltractie inmiddels vervangen door hybride treinstellen die zowel op geëlektrifeerde lijnen kunnen rijden als hun energie uit accu’s halen.
– Maulbronn West – Maulbronn – 320f – Deze slechts iets meer dan twee kilometer lange lokaalspoorlijn verbindt het schilderachtige Maulbronn met de spoorlijn Karlsruhe – Pforzheim (verder naar Stuttgart) via het daaraan liggende station Maulbronn West. Tijdens het zomerseizoen in de weekends en bij speciale gelegenheden, zoals de kerstmarkt, rijden hier reizigerstreinen. Deze vertrekken niet van het gewone station Maulbronn West, maar van het stationsplein. De dienst is speciaal bedoeld voor toeristen en dagjesmensen die het wereldberoemde klooster willen bezoeken. Met een fraai stationsgebouw in Maulbronn dat in dezelfde stijl als het klooster gebouwd zou zijn. Voor de dienstregeling zie de website Klosterstadt–Express.
– (Karlsruhe –) Busenbach – Ittersbach Rathaus – 319d – Gemoderniseerde lijn; exploitatie met treintramwegmaterieel van de AVG. Tussen Karlsruhe en Busenbach zeer incidenteel goederenvervoer. Landschappelijk fraaie lijn tussen Busenbach en Ittersbach Rathaus. Deze lijn liep vroeger door naar Pforzheim. Zie onder Spoorzoeken.
– Rastatt – Freudenstadt (ook Murgtalbahn genoemd) – 302 – Zeer fraaie lijn die inmiddels geëlektrificeerd en gemoderniseerd is. Exploitatie als S–Bahn (met AVG–treintrammaterieel) en met DB–treinstellen die als sneltrein (Regional-Express of RE) tussen Freudenstadt Hbf en Karlsruhe Hbf rijden. Landschappelijk fraai tussen Gernsbach en Röt en in en rond Baiersbronn). Tussen Baiersbronn en Freudenstadt Stadt zit een stijging van 5 % en van Freudenstadt Stadt en Freudenstadt Hbf een helling van 4,5 %. Geen geregeld goederenvervoer. Enkele dagen per jaar worden stoomritten georganiseerd. Het vroegere programma Eisenbahn-Romantik heeft van deze lijn een schitterende video gemaakt.
Nebenbahn - reizigers- en goederenvervoer
– Karlsruhe – Busenbach – (Bad) Herrenalb (Albtalbahn) – 319d – Gemoderniseerde lijn met exploitatie met treintramwegmaterieel van de AVG. Tussen Karlsruhe en Busenbach zeer incidenteel goederenvervoer. Vanaf Busenbach tot Bad Herrenalb landschappelijk fraaie lijn, waarop ook enkele keren per jaar stoomtreinritten plaatsvinden.
– Appenweier – Bad Griesbach (Renchtalbahn) – 301g – Fraaie lijn vanaf Oberkirch tot Bad Griesbach. Tussen Appenweier en Oberkirch is regelmatig goederenverkeer. Het landschappelijk fraaiste deel bevindt zich tussen Oppenau en Bad Griesbach.
– Achern – Ottenhöfen – 301e – Slingerende lijn door een heuvelachtig gebied met wijngaarden. In Ottenhöfen bevindt zich de werkplaats van de SWEG. Op sommige dagen worden ook stoomritten georganiseerd. Vanuit Ottenhöfen zou nog altijd steenslag worden verladen en regelmatig per goederentrein worden afgevoerd. Van dat laatste zijn we niet zeker.
Nebenbahn - alleen goederenvervoer
– Rastatt – Wintersdorf – 301a – Goederenvervoer in ieder geval naar de vestiging van Mercedes-Benz in Rastatt via een aftakkende lijn vanaf het hoofdstation. Over regelmatig goederenvervoer over de lijn naar Wintersdorf zijn we niet zeker. De lijn wordt soms ook gebruikt om overtollig goederenmaterieel te stallen. Deze dubbelsporig lijn liep vroeger door naar onder meer Hagenau (Frankrijk) en kende ook reizigersverkeer. In de verkeersbrug over de Rijn (grens met Frankrijk) ligt nog spoor. Deze spoorlijn takt ten zuiden van het station Rastatt af.
– Bühl – Schwarzach (Baden) – Rheinmünster/Stollhofen – 301b – Alleen goederenvervoer, uitgevoerd door de SWEG Südwestdeutsche Landesverkehrs-GmbH (SWEG). Deze lijn takt ten noorden van Bühl af. Vroegere smalspoorlijn die is omgespoord naar 1435 mm (normaalspoor). De goederentreinen rijden na Schwarzach via een tamelijk omslachtige lijnvoering naar het zogeheten Chemiepark bij Rheinmünster/Greffern. In Schwarzach bevindt zich een sporendriehoek. Zie ook de tekst hieronder: Spoorzoeken over Kleinbahnen ten westen van Rastatt.
Spoorzoeken - Kleinbahnen ten westen van Rastatt
Ten westen van de hoofdlijn Rastatt – Freiburg im Breisgau bevond zich een omvangrijk netwerk van smalsporige Kleinbahnen (een soort interlokale tramwegen) van de Mittelbadische Eisenbahnen. Hiervan is de lijn Bühl – Schwarzach (Baden) – Stollhofen (omgespoord naar 1435 mm) nog in gebruik voor het vervoer van goederen, zie hierboven. Van dit net zijn nog verschillende restanten terug te vinden in de vorm van stationsgebouwen. De buitengewoon waardevolle website Vergessenebahnen.de beschrijft nauwgezet de overblijfselen. Bij elk van de links moet worden opgemerkt dat ze de situatie weergeven van de datum waarop de schrijver/fotograaf heeft vastgesteld dat de restanten er nog zijn – stationsgebouwen en restanten kunnen immers gesloopt zijn.
Spoorzoeken (opgebroken spoorlijnen)
– Ittersbach – Pforzheim – 319e – Opgebroken smalspoorlijn; tussen Birkenfeld en Eilmendingen zijn delen omgebouwd tot fietspad.
– Nagold – Altensteig – 302c – Opgebroken smalspoorlijn; diverse stukken van de oude lijn zijn nog in Nagold zichtbaar en maken deel uit van een wandelroute.
– Bühl (Baden) – Oberbühlertal – 301d – Opgebroken spoorlijn. Weinig tot geen tastbare herinneringen.
– Baden Oos – Baden-Baden – 301c – Fietspad met aan het einde het monumentale en imposante stationsgebouw, nu onderdeel van het concertgebouw (Festspielhaus). Het huidige station Baden-Baden (aan de hoofdlijn van Karlsruhe naar Offenburg) heette tot de opheffing van de lijn naar het centrum van Baden-Baden: Baden Oos. In Baden-Baden bevindt zich ook een funiculaire. Deze kabelspoorweg onder de naam Merkurbergbahn klimt zo’n driehonderd meter met vanaf de top – mits helder weer – mooie uitzichten.
Railmusea
Karlsruhe biedt onder de naam Treffpunkt Schienennahverkehr Karlsruhe voor tramenthousiasten een museum met een verzameling oude trams en speciale ritten die op de website aangekondigd worden.
Ook is er in deze stad het Verkehrsmuseum Karlsruhe, waarin de railactiviteiten wat ondergeschikt zijn aan het wegvervoer. Dit museum biedt op railgebied een uitgebreide collectie draisines (Karlsruhe is de geboorteplaats van Karl Drais, de uitvinder van de draisine) en een modelbaan.
Highlight - Van Karlsruhe naar… Karlsruhe
via Pforzheim en Freudenstadt
Op zoek naar een mooie treinreis door het noordelijke Schwarzwald? Onze tip. Begin in Karlsruhe Hbf *) en reis naar Pforzheim *). Pak daar de trein via de Nagoldbahn en stap in Hochdorf over naar Freudenstadt Hbf. Zet de treinreis voort met de RE of de AVG-tramtrein naar Rastatt. De Re’s rijden door naar Karlsruhe Hbf. Het zal een dag worden met prachtige landschappen, spoortunnels op de Nagoldbahn, schitterende uitzichten van drie heel hoge spoorviaducten tussen Hochdorf en Freudenstadt. Vanaf Freudenstadt Stadt gaat het flink naar beneden en begint het romantische dal van de Murg, de rivier waarnaar spoorlijn en dal vernoemd zijn. Met helder weer vormen de uitzichten een lust voor het oog.
*) Tussen Karlsruhe en Pforzheim is de Konuskarte niet geldig, dus moet er een gewoon treinkaartje gekocht worden (op de rest van de lijnen wel). Met het Deutschlandticket is de gehele reis te maken.
De reis nog verlengen? Neem dan de trein naar Bad Wildbad, bezoek de plaats en keer terug naar Pforzheim. Vervolg de reis dan via de Nagoldbahn. Goede reis!
Oproep: graag updates en eigen foto's
De redactie van Railromantiek komt graag in contact met railliefhebbers die tijdens hun vakantie onjuistheden ontdekken in bovenstaande teksten en eigen, kwalitatief goede foto’s ter beschikking willen stellen voor deze en andere pagina’s met vakantietips. Reactie graag via “Contact”.
Terug naar overzichtspagina Vakantietips
FvB/02-2026