Over de rijdende pleisterplaatsen op de rails (9 en slot)
De geschiedenis van de rijdende pleisterplaatsen in vogelvlucht
Op deze pagina:
In Nederland en de omliggende landen op het vaste land vormden de Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens (‘Wagons-Lits’) en de Mitteleuropäische Schlafwagen und Speisewagen Aktiengesellschaft (‘Mitropa’) de belangrijkste exploitanten van restauratie-, slaap- en ligrijtuigen. Het fenomeen restauratierijtuig was, voor zover bekend, een Amerikaanse vinding en dateert uit de eerste decennia van de spoorwegpioniers in dat land.
Tekst: Oege Kleijne
Het ontstaan van restauratierijtuigen was niet onlogisch, want de afstanden in de Verenigde Staten waren groot, zeker toen spoorlijnen de oost- en westkust van dit grote land met elkaar verbonden. De behoefte om tijdens de reis iets te kunnen eten en drinken lag dus voor de hand. In de VS maakte het restauratierijtuig deel uit van het luxe concept van het ‘hotel op wielen’, bedacht door de Amerikaanse ingenieur en industrieel George Pullman. Het was een combinatie van een slaapcoupé met een aangrenzende keuken en restauratiewagen. Top-koks verzorgden maaltijden van het allerhoogste niveau.
Compagnie Internationale des Wagons-Lits
et des Grands Express Européens
Wagons-Lits
De rijdende gastvrijheid van de Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens (WL) vindt haar oorsprong in Brussel, waar de maatschappij in 1876 werd opgericht door de Belg Georges Nagelmackers. Hij had het idee in de VS opgedaan, waar de luxe treinen van Pullman reden. Al in 1883 legde de WL een eigen trein in tussen Parijs en Wenen, de later legendarische Oriënt Express. Dit was de eerste trein die uitsluitend was samengesteld uit comfortabele restauratie-, slaap- en salonrijtuigen. Het was een ongekend succes en WL groeide snel. Dergelijke luxe treinen kwamen in dienst op de Sud Express (Parijs – Lissabon/Madrid) en de Nord Express (Parijs – St.-Petersburg). Inmiddels was de Oriënt Express doorgetrokken naar Constantinopel, het latere Istanbul.
Exploitatie met Pullman-rijtuigen
In 1926, nadat Wagons-Lits bijna geheel Europa had veroverd, begon men met de exploitatie van Pullman-rijtuigen, de meest luxueuze railvoertuigen in die jaren. Legendarische treinen werden ermee gereden: Étoile du Nord (Amsterdam – Parijs), Oiseau Bleu en Edelweiss. Het waren de hoogtijdagen van de luxe treinen die door heel Europa reden.
In Nederland verzorgt de Wagons-Lits geen binnenlandse diensten meer. Ook in Duitsland en Frankrijk zijn de particuliere bedrijven die restauratierijtuigen exploiteerden uiteindelijk opgeheven en hun activiteiten overgenomen door dochterondernemingen van de nationale spoorwegmaatschappijen, zoals de Deutsche Bahn en de Franse staatspoorwegmaatschappij, de SNCF.
Mitteleuropäische Schlafwagen und Speisewagen Aktiengesellschaft (Mitropa)
De Mitteleuropäische Schlafwagen und Speisewagen Aktiengesellschaft – waarmee de verkorting Mitropa is verklaard – begon in 1917 en nam de diensten van een vijftal exploitatiemaatschappijen over. Een groot aantal, ook internationale, diensten ontwikkelde zich met de exploitatie van restauratie-, salon- en slaaprijtuigen. De meest bekende trein was de Rheingold Express Van Hoek van Holland naar Luzern en later naar Milaan. Mitropa ontwikkelde zich tot een behoorlijke concurrent voor de Wagons-Lits. Althans, zo lijkt het. Over de concurrentieverhoudingen tussen beide maatschappijen is overigens weinig bekend.
Na de Tweede Wereldoorlog heeft Mitropa haar werkzaamheden niet hervat. Pas later onder het DDR-regime werd deze onderneming enigszins in ere hersteld, zij het dat toentertijd alleen nog restauratie- en slaapwagendiensten in en vanuit de DDR werden geëxploiteerd. In de DDR bezat de Mitropa ook alle stationsrestauraties en zelfs wegrestaurants, maar bleef een particulier bedrijf en kreeg dus niet de status van Volkseigene Betrieb (genationaliseerd bedrijf).
Na de val van de muur werd Mitropa door de Duitse spoorwegen overgenomen. In 2001 kwam het bedrijf in financiële problemen en zou failliet zijn verklaard. De activiteiten van deze dochter van de Deutsche Bahn (Duitse Spoorwegen) gingen over naar een andere besloten vennootschap onder regie van dezelfde Duitse Spoorwegen.
De Deutsche Speise- und Schlafwagen Gesellschaft (DSG)
Na de Tweede Wereldoorlog werd de Deutsche Speise- und Schlafwagen Gesellschaft (DSG) opgericht. Dit was de ‘westelijke’ voortzetting van Mitropa. Het bedrijf verzorgde restauratie- en slaapwagendiensten door bijna geheel Europa.
In 1994, na overname van Mitropa door de Duitse spoorwegen, werd de DSG ingelijfd bij Mitropa en verdween de naam DSG langzaam maar zeker uit het zakelijk verkeer. Op haar beurt werden de activiteiten van Mitropa, waar het gaat om het exploiteren van restauratierijtuigen, weer overgenomen door een dochteronderneming van Deutsche Bahn.
Bij de foto’s. Een restauratierijtuig van de DSG in Amsterdam CS nog in de TEE-kleuren. In tegenstelling tot het eigen materieel van Wagons-Lits waren de DSG-rijtuigen, weliswaar in eigendom van de Deutsche Bundesbahn, moderner en technisch verder ontwikkeld. Zo bezaten ze een stroomafnemer (zie de foto rechts) die onder de Duitse en Oostenrijkse spanning omhoog kon worden gezet en zo de keuken van stroom bleef voorzien. Dat gebeurde niet tijdens de rit, maar op die momenten dat de locomotief de trein niet van spanning voorzag. Bijvoorbeeld tijdens het ‘keren’ van de trein op kopstations of op opstelterreinen. Wagons-Lits wilde kennelijk zo weinig mogelijk van de spoorwegmaatschappijen afhankelijk zijn, want de meeste WL-restauratiewagons konden onafhankelijk van elektrische spanning functioneren en wel op eigen gas, olie of kolen. Bij de NS maakte WL meestal in de binnenlandse treinen gebruik van NS-rijtuigen en -treinstellen. Amsterdam CS, 26 september 1983. Foto: Oege Kleijne.
Informatieve websites en geraadpleegde bronnen
Disclaimer copyrights
Copyright van tekst en afbeeldingen berust bij de auteurs/fotografen en wordt uitdrukkelijk voorbehouden. Overname van tekst en/of beeldmateriaal is niet toegestaan zonder voorafgaande toestemming van de rechthebbende. Contact met
Fried van Bijnen verloopt via de webmaster en het contactformulier (zie menu boven deze pagina).
Terug naar overzicht culinostalgeren
FvB/02-2026