Vakantietips Duitsland – Schwarzwald Zuid
Inhoudsopgave
Het zuidelijke deel is gemeten aan het aantal overnachtingen het meest bezochte deel van het Schwarzwald. Vooral rond Titisee komen de toeristen massaal om te genieten van de mooie omgeving, te wandelen, voor de meren en het hoogste punt van het Schwarzwald ligt niet ver weg. Bij voldoende sneeuw trekken de skigebieden en loipen veel liefhebbers van de lange latten. En wat te denken van het – vooral bij Duitsers bekende – Kaiserstuhl-gebied met zijn aparte charme, het heuvellandschap en zijn bijzondere wijnen? Het nabij gelegen Frankrijk (Elzas) en Zwitserland maken dit gebied, ook voor Belgen en Nederlanders, extra aantrekkelijk.
Tekst: Oege Kleijne
Voor railliefhebbers valt er veel te doen, te bekijken, te reizen, te ontdekken en, last but not least, te fotograferen. We zetten weer tal van bijzonderheden op railgebied op een rij. Aan de hand van foto’s, een drietal highlights in de vorm van rondreizen en wat tips voor korte uitstapjes per trein, soms in combinatie met een tram- en/of busverbinding. En we kunnen van de hel naar de hemelpoort en weer terug. Wie de Konuskarte bezit, kan zijn auto in de regel op zijn of haar vakantieadres achterlaten of naar het dichtstbijzijnde station rijden. In het zuidoosten van dit gedeelte van het Schwarzwald is de Konuskarte niet geldig.
Voor de overzichtelijkheid grenzen we het op deze pagina besproken gebied van het Zuid-Schwarzwald af, waarbij we met een schuin oog ook kijken naar de geldigheid van de Konuskarte. De noordelijke grens ligt bij de plaatsen Freiburg im Breisgau, in het westen de Rijn (de grens met Frankrijk), in het oosten stopt het bij Donaueschingen en in het zuiden houdt het op bij Basel en bij Waldshut. We rekenen het gebied van de Kaiserstuhl gemakshalve ook tot het zuiden.
Nog een kleine disclaimer: de pagina’s waarnaar we doorverwijzen – ook die van Wikipedia – zijn niet altijd up-to-date.
Hoofdlijnen in het zuidelijke deel van het Schwarzwald
De cijfers en nummer-letter-combinaties achter de onderstaande lijnen verwijzen naar de lijnen op de bovenstaande spoorwegkaart.
– (Mannheim – Karlsruhe – ) Freiburg im Breisgau – Basel Bad – 301 – Landschappelijk het fraaist rond Istein. Kenmerken: druk reizigers- en goederenvervoer, veel afwisseling door privémaatschappijen. In Freiburg splitst het spoor in twee lijnen: een voor het reizigersvervoer via het Hauptbahnhof (Hbf) en een van voor goederentreinen. Vanaf het noorden bezien takt de goederenlijn iets ten zuiden van het station Gundelfingen af en loopt dan westelijk van de hoofdlijn. Aan deze lijn ligt in Freiburg ook een goederenemplacement. Iets ten zuiden van Freiburg-St.-Georgen sluiten beide lijnen weer gelijkvloers op elkaar aan. Veel zuidelijker, kort voor Müllheim im Markgräflerland, gaat de spoorlijn over naar vier sporen, waarvan er twee door de Katzenberg-Tunnel en de oude sporen via Istein verlopen.
Vooral in Weil am Rhein is vanaf het perron een blik op het goederenemplacement interessant vanwege de grote hoeveelheid goederentreinen en het vele rangeerwerk. In dat station vinden omvangrijke uitbreidingswerkzaamheden plaats.
– Basel Badischer Bahnhof (afgekort: Basel Bad) – Waldshut – Lauchringen-West – Schaffhausen (Zwitserland) – 304 – Verder richting Singen (Hohentwiel). Deze grotendeels dubbelsporige lijn volgt de Rijn tot aan het begin van de Bodensee bij Konstanz, gedeeltelijk geëlektrificeerd; elektricatiewerkzaamheden naar Schaffhausen en Singen (Hohentw.). Rond Schaffhausen en in Basel loopt de lijn over Zwitsers gebied, terwijl het station Basel Bad als Duits territorium geldt. De lijn is het fraaist bij Laufenburg en rond Schaffhausen (Zwitserland), waar ook de Zwitserse SBB naartoe rijdt. Rond Schaffhausen een interessante mengeling van Duits en Zwitsers materieel, waaronder de ICE-achtige diensten tussen Zürich en Stuttgart. Geen of weinig geregeld goederenvervoer, alleen nabij Basel Bad. Bij Waldshut ligt een spoorbrug over de Rijn naar Zwitserland (Koblenz). Op een gedeelte van deze lijn is de Konuskarte geldig. Na het station Lauchringen-West (op de kaart Oberlauchringen genaamd) takt de spoorlijn naar Weizen af, waar kan worden overgestapt op de museumlijn (de Sauschwänzlebahn) naar Blumberg-Zollhaus. Tot Weizen geldt de Konuskarte. Geschiedkundig bezien is deze lijn een verlenging van de spoorlijn van Mannheim naar Basel.
– Freiburg im Breisgau Hbf – Titisee – Donaueschingen (Höllentalbahn) – 303a – Spectaculaire geëlektrificeerde grotendeels enkelsporige lijn. Tussen Himmelreich en Hinterzarten (grootste stijging – 57,8 ‰ – van een normaalsporige lijn in Duitsland) het meest spectaculaire deel. Sinds het najaar van 2025 zonder goederenvervoer.
– Müllheim (im Markgräflerland) – Mulhouse (Frankrijk) – 301u – Geëlektrificeerde, enkelsporige, grensoverschrijdende spoorlijn (twee spanningen) met goederenvervoer op delen van de lijn. De regionale reizigerstreinen worden met dieselmotorrijtuigen geëxploiteerd.
– Basel Bad – Lörrach Hbf – Zell (Wiesentalbahn) – 304a – Geëlektrificeerde, enkelsporige lijn, grotendeels door stedelijke gebieden, landschappelijk fraai nabij het eindpunt Zell; exploitatie door SBB. Voor zover bekend geen regelmatig goederenvervoer. Bij Lörrach Hbf, aan de zijde van Zell bevindt zich een mogelijkheid om auto’s voor de autoslaaptreinen te laden en te lossen. Er is hier ook een opstelterrein voor het materieel. De autoslaaptreinen vertrekken in de regel naar Hamburg, maar soms ook naar andere bestemmingen.
– Weil am Rhein – Lörrach Hbf – 304c – Exploitatie door SBB, geëlektrificeerde, enkelsporige lijn, tunnel nabij Lörrach-Ost. Deze lijn loopt grotendeels door stedelijk gebied. Voor zover bekend geen goederenvervoer per trein. Deze lijn liep vroeger door naar Bad Säckingen aan de lijn Basel – Singen (zie Wehratalbahn bij Spoorzoeken).
De Kleber-Express – een bijzondere sneltrein
Terug in de tijd. Eén keer per dag reed er een sneltrein van Freiburg im Breisgau Hbf naar München Hbf vice-versa over de Höllentalbahn onder de (bij)naam Kleber-Express. Met zo’n zesenhalf uur reistijd was het niet de snelste verbinding tussen beide plaatsen, maar wel een heel bijzondere. Vooral vanwege de route over kleinere, minder belangrijke routes en aanvankelijk over spoorlijnen die momenteel soms al zelfs zijn opgebroken, zoals Leutkirch via Isny naar Kempten. De trein dankte niet, zoals in Frankrijk, zijn naam aan een bevelhebber (Kléber) van het leger van Napoleon, maar aan de Duitse familie Kleber, een van de vele hotelbezitters die zich hard hadden gemaakt voor deze treinverbinding. Hiermee wilden ze het toerisme in de streken waar de trein door moest rijden, een flinke impuls geven.
Een stukje met de trein meerijden, direct achter de locomotief en met het raam open (dat kon toen nog), bleek een bijzondere ervaring. De dieselloc 218 moest full power geven om de Steilstrecke van Himmelreich naar Hinterzarten te bedwingen. Op het eerste stuk tot Titisee kreeg deze machine hulp van een elektrische locomotief van de serie 139.5 met ook drie rijtuigen. De samenstelling van trein was dieselloc – zes rijtuigen – en (duwend) de elektrische loc. Het aanzetten van de beide locs gaf een bijzondere dynamiek aan deze trein.
In Titisee bleven drie van de zes rijtuigen met de elektrische locomotief achter; de overige drie rijtuigen met de 218 vormden de gehele trein verder tot de Beierse hoofdstad en er werd onderweg dus niet van loc gewisseld. Kortom, zo’n rit was voor een jonge railliefhebber een bijzondere belevenis.
Highlight 1 – Van Freiburg via Donaueschingen naar… Freiburg
Een spectaculaire rit over echte berglijnen, waarbij de treinen flinke hoogteverschillen moeten overwinnen. Te beginnen in Freiburg Hbf stappen we in voor een rit naar Titisee. Eerst door een breed dal met aardige stationnetjes. Daarna stopt de trein nog in Himmelreich, en gaat het steil omhoog door het dal van de hel, het Höllental, als we de vertalingen naar het Nederlands mogen geloven. We bereizen de lijn met een van de steilste, in normaalspoor uitgevoerde, hellingen van Duitsland. Tot maximaal 57,8 ‰ om precies te zijn en stijgend tot 617 meter hoogte. In de beginjaren was het zelfs nodig een tandrad tussen de sporen te bouwen. De lijn kent tunnels en hoge viaducten met uitzicht over het steeds smaller wordende dal met verschillende rotspartijen. Net na Hinterzarten is het hoogste punt van de lijn (893 meter boven zeeniveau) bereikt en gaat het tot Titisee langzaam met bogen naar beneden. Tip voor de treinreizigers: ga bij vertrek rechts van de rijrichting zitten.
In Titisee kunnen we uitstappen, maar ook blijven zitten en dan komen we via Neustadt in een wat weidsere omgeving met vergezichten dankzij verscheidene viaducten en de vaak hoge spoorligging. Voorlopig eindpunt van deze reis is Donaueschingen, vooral bekend omdat hier de Donau zou ontspringen. Deze bron ligt zo’n tien minuten lopen van het station. Donaueschingen ligt aan de beroemde Schwarzwaldbahn, die ook uitgebreid aan de orde komt in de bijdrage over het middendeel van het Schwarzwald. In deze plaats kiezen we de Regional-Express naar Offenburg. Vanaf Donaueschingen gaat het nog rustig omhoog, maar na Sankt-Georgen im Schwarzwald gaat het veel forser de hoogte in. Alleen al tussen de laatstgenoemde plaats en Hausach passeert de trein 37 tunnels. Onderweg komen we langs toeristentrekkers als Hornberg (met een mooi en hoog spoorwegviaduct) en Triberg. Daarna wordt het dal breder en kan de trein weer behoorlijk vaart maken tot Offenburg. Hier stappen we opnieuw over en wel naar Freiburg via de gewone lijn met een van de stoptreinen of de minder vaak stoppende Regional-Expressen. Wie af en toe uitstapt om iets te bekijken, zal al snel een hele dag onderweg zijn. Op de pagina over het middendeel van het Schwarzwald is meer informatie over Schwarzwaldbahn vermeld, inclusief een wandeltocht. Overigens kan deze route ook omgekeerd worden gemaakt. De Konuskarte en het Deutschlandticket zijn de gehele route, ook op de bus, geldig.
Nebenbahnen van noord naar zuid
De cijfers/nummer-letter combinaties achter de onderstaande lijnen verwijzen naar de lijnen op de bovenstaande spoorwegkaart.
Ten westen van Freiburg: het Kaiserstuhl-gebied
– Riegel (-Malterdingen) – Riegel Ort – Endingen am Kaiserstuhl – Breisach – 301n – Enkelsporige, geëlektrificeerde spoorlijn door een fraai glooiend landschap vol met wijngaarden, kleine stationnetjes en mooie uitzichten. In Endingen bevindt zich een van de werkplaatsen van de SWEG. Bij de elektrificatie is ook de beveiliging gemoderniseerd.
– Riegel am Kaiserstuhl Ort – Gottenheim – 301p – Enkelsporige, geëlektrificeerde lokaalspoorlijn door een fraai landschap met wijngaarden. Zonder regelmatig goederenvervoer.
– Freiburg im Breisgau – Breisach ( – Colmar/Frankrijk) – 301q – Door de terugtrekkende Duitse troepen is de brug over de Rijn ten westen van Breisach opgeblazen en daarna nooit meer herbouwd. Het is officieel een Nebenbahn maar er mag op het eerste stuk vanaf Freiburg tot Gottenheim toch een maximumsnelheid van 120 kilometer per uur gereden worden. Voor zover bekend spaarzaam goederenverkeer. Aan de andere kant van de Rijn ligt het spoor nog en kent meestal een in aantallen treinen beperkt goederenverkeer naar en van de Rijnhavens en de aanliggende industriegebieden. Op het Duitse deel loopt het spoor door een veeleer vlak terrein met hier en daar korte stukken bos.
Ten oosten van Freiburg
Titisee – Seebrugg (Dreiseenbahn) – 303b – Enkelsporige geëlektrificeerde Nebenbahn van een kleine twintig kilometer lengte. Frequente reizigersdienst. De lijn kent geen goederenvervoer meer. Deze Nebenbahn die bij het station Feldberg-Bärental een hoogte bereikt van 967 meter, geldt als hoogste normaalsporige station van Duitsland. Op grote delen van de lijn loopt het spoor parallel of op enige afstand langs drie meren (in het Duits: Seen) en dat in een schitterend berglandschap. In het seizoen dat van april tot oktober loopt, rijden hier op speciale dagen museumtreinen (zie ook het overzicht van museumlijnen onderaan deze pagina). Vooral in het zomerseizoen is deze spoorlijn in trek bij toeristen en dagjesmensen die in de meren gaan zwemmen of wandelingen gaan maken. Langs de lijn vindt de treinenliefhebber tal van oude stationsgebouwen.
Ten zuiden van Freiburg
– Bad Krozingen – Staufen – Münstertal – 301s – Geëlektrificeerde lijn door een glooiend heuvelachtig landschap zonder geregeld goederenverkeer. In Staufen is een werkplaats/depot. Het station Münstertal heette vroeger Untermünstertal.
Bij Donaueschingen
– (Donaueschingen –) Hüfingen Mitte – Bräunlingen – 303d – Korte, niet geëlektrificeerde Nebenbahn zonder goederenvervoer. Dit is een gereactiveerd stukje van nog geen drie kilometer. Vroegere liep de lijn door naar Furtwangen. Hüfingen ligt aan de lijn Freiburg – Titisee – Donaueschingen. Zie ook onder Spoorzoeken.
Highlight 2 – Van Freiburg via Titisee naar… Freiburg
141 216-2 met een tweetal gemoderniseerde Silberlingen met links tal van goederenwagons en een nog intact emplacement.
Foto: Oege Kleijne.
Op het Hauptbahnhof van Freiburg am Breisgau kiezen we voor de Regional-Express (RE) naar Basel. Rechts van de rijrichting zien we het dal van de Rijn en bij mooi weer zelfs de hellingen van het Franse Vogezen-gebergte. Het eerste stuk tot Bad Krozingen slingert het spoor, maar daarna loopt de lijn parallel (niet altijd dichtbij) aan de Rijn door een relatief vlak land. Net voor Müllheim im Markgräflerland verbreedt de lijn zich tot vier sporen, iets dat sinds 2008 over de gehele lijn tot Rastatt gebouwd had moeten zijn, maar nog zeker tot 2040 op zich laat wachten. Hier dringt zich de gedachte op aan een vergelijkbaar project: de aanleg van drie sporen tussen de Nederlands-Duitse grens en Oberhausen (in het verlengde van de aangelegde Betuweroute) die ook in 2008 gereed had moeten zijn.
Mooie omweg
Terug naar het zuidelijke deel van het Schwarzwald. De RE rijdt al snel door de Katzenberg-Tunnel, waardoor een kilometerslange, maar qua uitzichten heel mooie omweg wordt voorkomen. De eerste stop is nu Weil am Rhein. Het zijn nu omvangrijke emplacementen met veel goederenwagens en op de achtergrond binnenvaarthavens met containerterminals die opvallen. Daarna komen we aan in Basel op het Badischer Bahnhof, kortweg Basel Bad. Dit station ligt in Zwitserland, maar dat is geen probleem. Van hieruit kunnen we diverse bestemmingen in Duitsland bereiken. Een daarvan is Zell in Wiesental. Een comfortabele en heel schone Zwitserse trein brengt ons naar het eindpunt van de lijn. Verder ging het ooit met een smalspoorlijn, maar nu moeten we op de bus overstappen. Die sluit meestal uitstekend aan. De route die nu volgt is vooral aantrekkelijke voor bergliefhebbers of mensen die graag van mooie uitzichten willen genieten. De bus moet hier flink klimmen en al na een klein half uur komen door de hoogste dorpen van het Schwarzwald. In Feldberg bevindt zich het hoogste punt met bijna 1500 meter en ook stoeltjesliften trekken onze aandacht. De bus stopt trouwens heel dichtbij het beginpunt van de liften; automobilisten moeten vaak een langere wandeling maken. Het behoeft geen betoog dat bij sneeuw dit een populair skigebied is waar ook Langläufer op hun wenken worden bediend. Afhankelijk van de busverbinding kunnen we doorrijden naar Titisee of naar Bärental Bahnhofstraße. In dat laatstgenoemde dorp moeten we vanaf de bushalte een kleine tweehonderd meter naar beneden lopen naar het station Feldberg-Bärental.
Overstappen naar Seebrugg
Op het station Feldberg-Bärental pakken we de trein naar Seebrugg. In de rijrichting rechts zien we waardoor deze spoorlijn landelijk bekendheid geniet: de meren! In het station van Aha kunnen we uitstappen om te zwemmen. Het strand ligt hier zo’n beetje voor de stationsdeur, maar doorrijden mag natuurlijk ook. We rijden direct langs de Schluchsee, kunnen op het gelijknamige station uitstappen, maar ook doorrijden naar het eindpunt Seebrugg. In de zomer en bij mooi weer worden plaatsen als Schluchsee en Seebrugg overlopen door toeristen. En soms stappen die op de museumtrein naar Titisee die hier begint en waar ook het depot hiervan te bezoeken is op speciale dagen.
De terugreis aanvaarden is een peulenschil. De gewone trein brengt de reiziger in rond een uur terug naar Freiburg; soms direct, anders met een aansluitende overstap in Titisee. En over meren gesproken: deze lijn heet de drie-meren-spoorweg: de trein rijdt eerst langs de Schluchsee, na Aha komt het kleinere meer met de fraaie naam Windgfällweiher en na het station Feldberg-Bärental kunnen we genieten van het uitzicht op de Titisee.
Ook deze rondreis is geheel met de Konuskarte of Deutschlandticket te maken. Wie niet de gehele dag in de bus of trein wil doorbrengen en af en toe uitstapt, is al snel een hele dag onderweg.
Van het dal van de hel naar het hemelrijk?
Op reis van Titisee naar Freiburg im Breisgau of in omgekeerde richting kom je door het Höllental (vertaling: dal van de hel) en de plaats Himmelreich (hemelrijk). Dat zal bij de meeste toeristen een glimlach ontlokken.
Het Höllental is een spectaculair, smal dal tussen Hinterzarten en Himmelreich. De naam klinkt dreigend, maar heeft niets te maken met de christelijke hel. De oorsprong ligt in het Middelhoogduitse hol of höle, woorden die gebruikt werden voor steile, ruige of moeilijk toegankelijke landschappen. Precies het soort terrein dat bezoekers hier aantreffen: een diepe kloof, uitgesleten door de Rotbach, met imposante rotswanden en smalle doorgangen.
Maar dan Himmelreich? Die naam gaat terug op het Althoogduitse himil en het Middelhoogduitse himelriche, wat letterlijk “hemelrijk” of “hemels gebied” betekent, maar geen enkele religieuze betekenis bezit. Dit verwijst waarschijnlijk naar de open, vruchtbare en vriendelijke ligging van het gebied — een sterk contrast met de donkere, steile Schwarzwaldwanden die het Höllental vormen. ’t Is maar een weetje.
Bronnen: –Alle Antworten en een artikel in de Badische Zeitung.
Spoorzoeken en opgebroken lijnen
De cijfer-letter-combinaties achter de onderstaande lijnen verwijzen naar de lijnen op de bovenstaande spoorwegkaart.
Bij het naspeuren van restanten van opgebroken spoorlijnen is het handig te bedenken dat de websites waarnaar we verwijzen een meestal niet meer actueel beeld geven van de huidige situatie. Bij Bahntrasseradeln wordt bij de link “Wegebeschreibung”, onderaan een beschrijving van een lijn, aangegeven (“Befahrung”: maand en jaar) wanneer een bepaalde lijn is bezocht. Bij Vergessene Bahnen staat het jaartal meestal in de kop.
– Staufen – Sulzburg – 301s – Vroegere normaalsporige Nebenbahn van nog geen zes kilometer. Restanten worden beschreven op Vergessene Bahnen.
– Ter hoogte van Buggingen (ongeveer halverwege aan de hoofdlijn Freiburg – Basel Bad) – Restanten van een emplacement plus een ruime boog met bovenleidingpalen en stukken rails. Het lijkt alsof de boog in het niets eindigt. Nader onderzoek leert dat dit de vroegere spooraansluiting van het Kalisalzwerk (satellietfoto Bing Maps) van Buggingen was. Deze fabriek en mijn waren tot 1973 in dienst. Hier was vroeger een geëlektrificeerde spooraansluiting voor de aan- en afvoer van lange goederentreinen. Een museum in Buggingen houdt de geschiedenis deze fabriek levend.
Voor treinreizigers: na het station van Buggingen in de rijrichting rechts (richting Basel) ligt het emplacement met de grote boog.
– Müllheim im Markgräflerland – Badenweiler – 301t – Korte smalspoorlijn, vermoedelijk als Kleinbahn in gebruik genomen (1000 mm). Restanten worden op Vergessene Bahnen in twee delen beschreven: Müllheim im Markgräflerland – Müllheim im Markgräflerland Stadt en Müllheim im Markgräflerland Stadt – Badenweiler.
– Bad Säckingen – Schopfheim (Wehratalbahn) – 304d – Rond de twintig kilometer lange, ooit geëlektrificeerde, normaalsporige lijn die de spoorlijn Basel – Singen verbond via Lörrach met Weil am Rhein. De lijn is om militair-strategische reden aangelegd om niet over Zwitsers gebied te hoeven rijden. Restanten worden beschreven op Vergessene Bahnen in twee delen van deze lijn: Schopfheim – Wehr en Wehr – Bad Säckingen.
– Zell im Wiesental – Todtnau – 304b – Smalspoorlijn met een spoorwijdte van 1000 mm als verlengstuk van de normaalsporige lijn van Basel Bad naar Zell (Wiesental). Restanten worden beschreven op Vergessene Bahnen en wel in twee delen: Zell – Schönau en Schönau – Todtnau.
– Kappel–Gutachbrücke – Lenzkirch (Spitzkehre, keerstation) – Bonndorf – 303c – Normaalsporige Nebenbahn met een vroegere lengte van ongeveer 20 kilometer. De lijn takte vroeger in Kappel-Gutachbrücke van de Höllentalbahn (Freiburg im Breisgau – Donaueschingen). Restanten worden beschreven op Vergessene Bahnen op twee pagina’s: Kappel-Gutachbrücke – Lenzkirch en Lenzkirch – Bonndorf.
– Bräunlingen – Furtwangen (Bregtalbahn) – 303 d – Tussen Hüfingen Mitte en Bräunlingen met reizigerstreinen (gereactiveerd) en tussen Bräunlingen en Furtwangen opgebroken. Grotendeels fietspad. Restanten worden beschreven op Vergessene Bahnen.
Highlight 3 – Van Freiburg via Breisach naar... Freiburg
Het Kaiserstuhl-gebied kan ook met een “rondje trein” worden verkend. Te beginnen in Freiburg (Breisgau) Hbf gaat het naar Breisach. Op zo’n twintig minuten lopen ligt de Münsterberg met een prachtig uitzicht over de Rijn en ook de Alstadt is de moeite waard. Daarna pakken we de trein naar Endingen. Het is een fraaie rit door wijngaarden en langs kleine dorpjes. In Endingen, een van de mooiste vakwerkstadjes in deze streek, ligt het oude centrum op een loopafstand van zo’n tien minuten van het station. In Riegel Ort staat historisch materieel dat wordt gebruikt voor de Rebenbummler, de museumtrein die meestal tussen Riegel en Breisach rijdt.
Railtips over de grens
Frankrijk
Nationaal spoorwegmuseum Cité du Train
Voor liefhebbers van de spoorweggeschiedenis van de Franse spoorwegen is een bezoek aan het nationale spoorwegmuseum van Frankrijk een aanrader. Dat bevindt zich in Mulhouse en heet Cité du Train (Nederlandstalige site) en is het grootste spoorwegmuseum van Europa. De meeste informatie in het museum is in de Franse taal. Het ligt op tussen de 50 en 60 kilometer van Freiburg (Breisgau). Wie per trein wil reizen neemt in Duitsland de trein naar Müllheim (Baden) en stapt daar over op de trein naar Mulhouse Ville; dit is het centraal station (“Gare Centrale”) van Mulhouse.
Neem op het stationsplein van Mulhouse Ville/Gare Centrale de frequente tram (geel) T3 in de richting van Lutterbach Gare of de Tram-Train (blauw) naar Thann. Stap uit op het station Musées. Daarna is het een kleine tien minuten lopen naar het museum. Vervoerbewijzen zijn verkrijgbaar in de automaat (betaling met munten of kaart) op het voorplein van Mulhouse Gare Centrale. Deze kaartjes zijn zowel bruikbaar in de tram als in de Tram-Train tot Lutterbach Gare.
De Konuskarte en het Deutschlandticket zijn vanuit Duitsland bezien slechts geldig tot het station Neuenburg (Baden). Het is handig om op een wat groter station, zoals Freiburg, een grensoverschrijdend kaartje te kopen van Neuenburg naar het station Mulhouse Ville. In NVBS Actueel staat een beschrijving van dit museum (ook voor niet-NVBS-leden).
Zwitserland
Basel Badischer Bahnhof – een Duitse enclave in Zwitserland
Basel Badischer Bahnhof – meestal afgekort als “Basel Bad” – ligt in Zwitserland, maar is Duits eigendom door een verdrag uit 1852 tussen Zwitserland en het Groothertogdom Baden. Het is de enige Duitse enclave in Zwitserland. Dit verdrag gaf Baden het recht zijn spoorlijn over Zwitsers grondgebied door te trekken en een eigen station te bouwen en te exploiteren; later is dit verdrag overgaan naar de Bondsrepubliek. Daardoor bleef het station onder Duitse spoorwegwetgeving en later in Duits eigendom. Bron: Wikipedia (Basel Badischer Bahnhof).
Basel SBB
Het centraal station is Basel SBB. Een deel van het station is bestemd voor treinen naar en van Frankrijk op de lijn naar Mulhouse en Strasbourg met treinstellen, getrokken treinen en TGV’s. Het overgrote deel van het station staat ten dienste van treinen naar en van de rest van Zwitserland, Duitsland en zelfs Italië. Reizigerstreinen van de Duitse en Zwitserse spoorwegen (soms ook van de Italiaanse) bieden een grote variatie. Ook rijden goederentreinen langs dit station.
Basel – Rangeerstation Muttenz
Voor wie van spoorweggoederenvervoer zijn hobbydoel heeft gemaakt, is in Basel het rangeerstation Muttenz een must. Het heeft een eigen station aan de S-Bahn en vanaf de perrons is al een goede indruk te krijgen van de enorme omvang van het goederenvervoer op dit rangeerstation. Het viaduct over het emplacement in de Grenzacherstrasse geeft een nog veel beter beeld. Ook om foto’s te maken
Museumspoorlijnen en nostalgische ritten
De cijfer-letter-combinaties achter de onderstaande lijnen verwijzen naar de lijnen op de bovenstaande spoorwegkaart.
– Sauschwänzlebahn – 303f – Spectaculaire rit met een historische stoom- of dieseltrein over viaducten en door tunnels (waaronder twee keertunnels) op de lijn Blumberg/Zolhaus – Epfenhofen – Weizen. Tot Weizen (vanuit Basel Bad) kan de Konuskarte en ook het Deutschlandticket gebruikt worden. Een rit met deze trein is een absolute aanrader. Zoals meestal bij dit soort museumlijnen rijden de treinen rond de feestdagen en op bepaalde dagen van april tot oktober. Raadpleeg de dienstregeling.
– Kandertalbahn – 303v – Stoom- en dieselritten op de spoorlijn Kandern – Haltingen op zondagen in het zomerseizoen dat meestal in mei al begint. Het depot met het museummaterieel staat in Kandern. Haltingen ligt aan de spoorlijn Freiburg – Basel Bad.
– Rebenbummler – 301n – onderweg met een historische (railbus-)trein en gastronomische combinaties op de lijnen rond de Kaiserstuhl. Startpunt is meestal Riegel-Ort. Let op: slechts op enkele dagen per jaar.
– 3-SeenBahn (drie meren spoorlijn) – 303b – Rit met historisch materieel met stoom- of elektrische locomotieven over de lijn Seebrugg – Titisee tijdens bepaalde dagen in het zomerseizoen en rond feestdagen. De rit voert door een landschappelijk zeer fraai gebied.
Freiburg voor tramliefhebbers
In het zuiden van het Schwarzwald is Freiburg de enige stad met een tram. Ook in Weil am Rhein rijdt een tram, maar dit is een uitloper van het tramwegnet van Basel. Het net in Freiburg omvat ruim 35 kilometer, de spoorwijdte bedraagt 1000 mm en telt vijf lijnen. Voor treinreizigers is het gemakkelijkste overstappunt het tramstation aan de zuidzijde van het Hauptbahnhof waar de tramlijn het station en de sporen overbrugt. Qua materieel biedt Freiburg verschillende types die een redelijk afwisselend beeld geven. Meer informatie is te vinden op de uitstekend bijgehouden pagina op Wikipedia. Een aantal dagen per jaar worden ook ritten met museumtrams gemaakt. Deze worden in de regel door de Freunde der Freiburger Straßenbahn georganiseerd. Omdat de website van deze vereniging niet up-to-date is, kan actuele informatie over deze ritten gevonden worden op Instagram of de website van Freiburger Verkehrs AG.
Oproep: graag updates en eigen foto's
De redactie van Railromantiek komt graag in contact met railliefhebbers die tijdens hun vakantie onjuistheden ontdekken in bovenstaande teksten en eigen, kwalitatief goede foto’s ter beschikking willen stellen voor deze en andere pagina’s met vakantietips. Reactie graag via “Contact”.
Terug naar overzichtspagina Vakantietips
FvB/02-2026